wait لطفا صبر کنید

صفحه اصلی » مجله شماره 10 » مقالات
بازدید: 3236
0/0 (0)
گونه شناسی اخلاق پژوهی مهدوی در کلام رضوی
 

نویسنده: مسلم محمدی

آن چه بیش از همه در دنیای امروز می تواند در تبلیغ فرهنگ وآموزه های مهدوی موثر و راهگشا باشد بیان و ارائه عالمانه مبانی اخلاقی مربوط به وجود مبارک امام مهدی عج و باورمندان به دولت دادگستر او می باشد. همان چیزی که بدون شک کمترین پژوهش و تحقیق را تا کنون در گستره مباحث مهدویت پژوهانه و حوزه مطالعات دینی به خود اختصاص داده است.

چکیده

در این زمانه فرو ریختگی و فضای تقابل و مواجهه  میان باورهای بشری و الهی، مبنا قرار دادن ساحت های گوناگون ارزش های اخلاقی در گستره مباحث مهدوی می­تواند به کار آمدی آموزه های اسلامی  و به خصوص شیعی در این روی آورد بیانجامد.

 تحلیل جامع وخرد ورزانه مبتنی بر عقل و وحی، عرصه های معرفتی بنیادینی را در این باره برروی ارباب دانش و بینش خواهد گشود.

در این میان گفته های امام رضا(ع) در جایگاه وحی بیانی در باره مرام و رفتار اخلاقی امام مهدی (ع) و منتظران او در فضای عمومی جامعه دینی، می تواند حقایقی ناب را بر روی دوستداران و باورمندان به دولت مهدوی بگشاید.

در این پژوهش به دور از تاویل و تحویلی نگری ناصواب، سعی شده با تبیینی علمی، برخی از سخنان امام رضا (ع) در مساله اخلاق مهدوی طرح وبررسی گردد.

عدالت محوری، ساده زیستی، تواضع، توجه به عبادت و نماز و انتظارفرج ارزش های اخلاقی  مورد بحث در پژوهش پیش رو هستند.

کلید واژه ها: اخلاق، امام رضا(ع)،  اما م مهدی (عج)، عدالت ، انتظارفرج

طرح مساله  

آن چه بیش از همه در دنیای امروز می تواند در تبلیغ فرهنگ وآموزه های مهدوی موثر و راهگشا باشد بیان و ارائه عالمانه مبانی اخلاقی مربوط به وجود مبارک امام مهدی عج و باورمندان به دولت دادگستر او می باشد. همان چیزی که بدون شک کمترین پژوهش و تحقیق را تا کنون در گستره مباحث مهدویت پژوهانه و حوزه مطالعات دینی به خود اختصاص داده است.  

در این باره دیدگاه پروفسور محمد لگنهاوسن ( دانشمند مسلمان شده امریکایی) در مصاحبه بایکی از سایت های اینترنتی قابل تامل است: به نظر بنده ما هر وقت می‌خواهیم مهدویت را برای غرب مطرح کنیم خیلی باید روی بُعد اخلاقی مهدویت اصرار و ابرام داشته باشیم و به آنها نشان بدهیم که ما برای برداشتن موانع ظهور باید اخلاق خودمان را اصلاح کنیم و به عنوان پیروان ائمه:با تقوا شویم. فکر می‌کنم اگر ما بتوانیم این موضوع را به خوبی تبیین کنیم اثر زیادی داشته باشد.[1]

دلیل دیگر در رویکرد این تحقیق به اثبات اولویت واصالت اخلاق در فرهنگ وحکومت مهدوی آن  است که در تمام جوامع آرمانی و آسمانی، حقوق و قانون جای خود را به اخلاق می داده و انسان ها به جای روش های قانون مند، به اخلاق روی می آورند زیرا اخلاق ، نسبت به قانون هم تقدس دارد و هم ازمقبولیت عمومی بیشتری بر خوردار است. همان چیزی که جوامع امروز خلاف آن را شاهد است وهیچ گاه از طریق قانون گذاری و قضایی نتوانسته است معضلات و ناهنجاری های اجتماعی و فردی  را مهار و مدیریت نماید. زیرا اخلاقی ترین حالت جامعه آرمان شهر که گفته می شود نظر افلاطون نیز چنین بوده است، این است که مردم قوانین را کنار گذاشته و به اخلاق روی آورند و همه باهم و برادر همدیگر باشند  وهمه نوع جنگ وجدال ها بر چیده شود، همان چیزی که در روایات ماثور از ائمه : در وصف حکومت الهی مهدوی به ابعاد گوناکون آن اشاره شده است. در برخی روایات به صورت مطلق و عام به بر چیده شدن ناملایمات وفراگیری زیبائی ها در حکومت مصلح آخر الزمان اشاره شده است: حدیث معروف وقابل تامل امام باقر(ع)درباره کمال اخلاقی انسان ها در حکومت مهدوی به زیبایی این مساله را تبیین نموده است: اذا ‌‌‌قام قائمنا وضع یده علی رئوس العباد فجمع به عقولهم و اکمل به اخلاقهم.[2] که درباره مراد امام از این حدیث، برداشت های مختلفی مطرح شده.[3] یا: الخیر کلّه فی ذلک الزمان یقوم قائمنا و یدفع ذلک کله[(عج)] در چنین جامعه ایست که مردم دلبسته حاکمان خود خواهند شد وعلاقه عمومی در این باره فراهم خواهد آمد واین تنها در دولت های عدالت محور امکان تحقق می یابد.

 پیامبراکرم 6 در وصف این رضایت عمومی در دولت مهدوی فرمودند : ساکنان آسمان و زمین از فرمانروایی او خشنودند. [5] یا در بیان دیگراشاره نمودند : ساکنان  زمین و آسمان به او عشق می ورزند.[6] یا این که از  ویژگی های عصر ظهور، زنگار زدایی از دل مردم و کنار رفتن قهر و کینه ها است. در حدیثی ازامام علی (ع) آمده است : اگر قائم ما قیام کند ... کینه ها و ناراحتی ها از دل بندگان خدا زایل می گردد.[(ع)]

در نهایت سوال این تحقیق این است که آیا می توان در بیان رفتار و گفتار امام رضا(ع)طرحی نو درانداخت  که معیار و مبنای افعال اخلاقی همه منتظران و مهدی باوران باشد.؟ به خصوص  که فرضیه نگارنده بر همین اصل است که با استقصایی  کامل و با نگاهی عالمانه و اندیشه ورانه، امکان ارائه ارزش های اخلاقی در  کلام امام رضا (ع) قابل دسترسی وتحقق است.

آموزه  های اخلاقی مهدوی

موضوع  اخلاق و مهدویت در گونه ها و عناوین متعددی مانند اخلاق در حکومت  مهدوی، در دو نگاه فردی و اجتماعی،  اخلاق فضیلت و رذیلت انسان ها پیش و پس از ظهور و مباحث مشابه قابل طرح و بررسی است.

در این راستا بررسی این مساله از زاویه نگاه معصومین اساسی و از اتقان و اعتبار بالایی برخوردار است. که این را می توان آشنایی با مسلک معصوم  در نگاه معصوم نام نهاد.

در این جستار تلاش بر این است که سخنان امام رضا (ع) که به صورت مستقیم اوصاف و ویژگی های امام مهدی (عج) را بر شمرده مورد توجه قرار دهیم، با این نگاه که یک منتظر معتقد و الگو گرا این فضایل  را مبنای اعمال و افعال خود قرار می دهد. به خصوص این که یکی از مبانی اساسی اخلاق دینی عدم گفتمان محض و تکیه بر عمل گرا بودن است.

علاوه بر این  برخی از گفتار و رفتار های اخلاقی مربوط به شخص امام رضا (ع) نیز نمونه های خوبی در این مساله برای منتظران راستین به حساب می آید. زیرا همه معصومین مانند شخص پیامبر اسلام 6 اخلاق فاضله و الهی آن ها موجب علاقه و جذب مردم به ایشان می شد تا جایی که اخلاق نبوی در اخلاق پژوهی معاصر به عنوان معجزه دوم خاتمیت نام گذاری شده است. و این مطلب در حقیقت وجه مشتر ک همه معصومین: است.[8]

سامان مندی و فرآیند مباحث پیش رو از این قرار است که هرکدام از عناوین اخلاقی که سخنی از  امام رضا (ع) در آن بدست آمده طرح و سپس پیرامون آن به صورت مورد پژوهانه بحث و بررسی خواهد شد.

عدالت محوری

مهم ترین کلید واژه اخلاقی که در حکومت مهدوی از آن یاد می شود مفهوم عدالت و داد ورزی است که از مقومات بنیادین دولت آن حضرت  به حساب می آید که به ویژه در روایات نقل شده از معصومین : همواره  به چنین جامعه ای نوید داده شده است. که آن مصلح یگانه پس از آن که جهان پر از ظلم وجور خواهد شد آن را آکنده از قسط وعدل خواهد نمود.[9] و هیچ جای زمین باقی نماند مگر این که پر از عدل و برکت و فیض او گردد حتی جانوران و گیاهان نیز از این عدالت و داد گستری بهره مند گردند.[10] در  حکومت وی ذره ای بر کسی جفا وظلم نخواهد شد و رنجی بر دلی ننشیند.[11]

  امام رضا(ع) در این باره فرمودند: هرگاه آن امام خروج کند زمین به نور پروردگارش روشن می شود و ترازوی عدالت میان مردم برقرار می گردد پس کسی به کسی ستم نخواهد کرد.[12]

 حاق سخن امام رضا (ع) این است که آن حضرت واقعیت عدل را به تمام معنا برای مردم جلوه‌گر خواهد ساخت و آنان نیز با بصیرت خود، آن را مشاهده خواهند کرد:‌فیریکم کیف عدل السیرة[13] پس از فراگیر شدن گستره عدالت که در مملکت آن حضرت رخ می نماید ابشروا بالمهدیّ ... یملأ قلوبُ العباد عبادةً و یسعهُم عدلُه؛[1(عج)]بشارت باد به آمدن مهدی او دل‌های بندگان را با عبادت و اطاعت پر می‌کند و عدالتش همه را فرا می‌گیرد.

البته نکته مهم و قابل اهمیت این است که مراد از عدالت در دولت مهدوی چیست  به خصوص این که امروزه همه مکاتب اخلاقی مدعی عدل گرایی هستند و عملا  این واژه به یک مشترک لفظی تبدیل شده که هر مکتبی در تلاش برای مصادره آن به نفع خویش است. که بحث تفصیلی آن از این مجال بیرون است اما  به نظر  نگارنده  پس از کنکاش و  بررسی معانی مختلف لغوی و اصطلاحی ارائه شده  در این میان حد وسط جامع ترین مفهوم عدل و وجه مشترک میان تمام معانی آن بوده که مراد از آن اعتدال در امور است. امام رضا ع در حدیثی  اهل بیت:را مصداق این حد اعتدال می داند: نحن آل محمد النمط الاوسط الذی لایدرکنا الغالی و لایسبقنا التالی [15] در این بیان تندروی و کندروی دو طرف راه میانه است. در واقع حکومت الهی و آرمان شهر مهدوی با اعمال میانه روی در امور،رعایت مساوات وحکم به حق، زمینه ساز پیدایش اعتدال در ابعاد فکری و عملی مردم خواهد شد. [16]  که این از ویژگی های انسان کامل و خاتم انبیاو پس از او خاتم اولیا است. امام خمینی در این باره پس از آنکه عدل را به معنای حدّ وسط میان افراط و تفریط معنا می کنند،[1(ع)] معتقدند: عدالت در مظهریت اسما و صفات، استقامت مطلقه است، ومختص به انسان کامل است .که  برترین آن حضرت خاتم6 است که بر حد اعتدال تام است .[18] چنانچه صراط مستقیم که انسان در نماز طالب آن است، نیز همین سیر اعتدالی است.[19]

انتظارفرج

از آن جا که انتظار فرج  جامعه منتظر و مهدوی را به جامعه ای فعال و پویا تبدیل می کند و با رکود و تحجر در تضاد است مهم ترین عامل رشد و شکوفایی اخلاقی برشمرده می شود. و همواره مورد تاکید و توجه تمام حضرات معصومین از شخص پیامبر اکرم 6 تا حضرت مهدی (عج) بوده است[20]. پیامبر 6 و امام علی 6 انتظار فرج  را بهترین و برترین اعمال امت معرفی نمودند.[21]  وآن چه از شخص امام مهدی در منابع روایی آمده است این که: و اکثرو ا الدعا بتعجیل الفرج فان ذلک فرجکم[22]

جنبه اخلاقی انتظار فرج  از آن روست که نوع خاصی از تبار صبرو بردباری است که به عنوان یکی از برترین فضائل اخلاقی به حساب می آید، که در حقیقت انتظار فرج   هم صبر بر مصیبت است و هم صبر در عبادت، در کلامی، امام رضا(ع) انتظار فرج  را این گونه تبیین نمودند: ما احسن الصبر و انتظار الفرج .... فعلیگم بالصبر فانه انما یجی الفرج  علی الیاس ... [23] علاوه بر این که انتظار فرج زمینه امید و کنار گذاشتن یاس و پوچ گرایی است که تا به امروز این مهم ترین عامل شکوفایی و درخشندگی مکتب و تفکر اهل بیت :بوده است.

در حقیت امام با این بیان تفاوت میان صبر مذموم وممدوح را به شیعیان گوشزد نمودند ودر حقیقت انتظار فرج صبری توام با حرکت به سوی مقتدا ودر نتیجه متلبس شدن به صفات امام عصر عج معرفی شده. که یکی ازثمرات باور به آن را می توان  مقابله با ظلم و بیدادگری بر شمرد.

از این رو استاد مطهری انتظار را به دو قسم مثبت و منفی تقسیم می کند.و معتقد است: درباره آسیب شناسی انتظار باید گفت دو نوع انتظار وجود دارد : انتظار ویرانگر و انتظار سازنده.

انتظار ویرانگر: برداشت  قشرى از مهدویت  و قیام و انقلاب  مهدى این است که صرفا ماهیت  انفجارى دارد , فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلمها و تبعیضها و اختناقها و حق کشیها و تباهیها ناشى مى شود , آن گاه که اصلاح به نقطه صفر برسد , این انفجار رخ مى دهد و دست  غیب  براى نجات حقیقت ازآستین بیرون مى آید علیهذا هر اصلاحى محکوم است  , زیرا هر اصلاح یک  نقطه روشن است تا در صحنه اجتماع نقطه روشنى هست  دست  غیب  ظاهر نمى شود , برعکس , هر گناه هر فساد و هر ظلم و هر تبعیض و هر حقکشى , هر پلیدی به حکم این که مقدمه صلاح کلى است  و انفجار را قریب  الوقوع مى کند رواست، این نوع انتظار فرج به هیچوجه با موازین اسلامى و قرآنى وفق نمى دهد .

انتظار سازنده: در انتظار سازنده، ظهور مهدى موعود حلقه اى است از حلقات  مبارزه اهل حق و اهل باطل که به پیروزى نهائى اهل حق منتهى مى شود , سهیم بودن یک  فرد در این سعادت موقوف  به این است  که آن فرد عملا در گروه اهل حق باشد نه این که هنگام ظهور همه اهل باطل باشند. [2(عج)]

در کلام امام رضا(ع)  از جمله مسائلی که در مورد امام مهدی (عج)مورد توجه خاص بوده مساله انتظار فرج است که می تواند برای محققین مهدویت و آخرالزمان پژوهان دست مایه تحقیقات علمی باشد. نقل است که ایشان خود در هنگام شنیدن نام قائم از جای بر می خاست و دست بر سر می نهاد و می فرمود: خدایا فرجش را برسان و قیامش را آسان گردان.[25]

 در سخن دیگری به فلسفه وجودی انتظار فرج اشاره می کنند و ارتباط این باور شیعی و قرآن را طرح می کنند: آیا انتظار فرج خود از فرج نیست ؟:الیس انتظار الفرج من الفرج؟ ان الله تعالی یقول: فانتظرو ا انی معکم من المنتظرین[26] [2(ع)]

نتیجه آن که انتظار فرج  زیباترین و مهم ترین خصیصه و علامت دوستداران و باورمندان به امام مهدی (عج)و دولت داد گستر او بوده است[28]  و دارای آثا تربیتی فراوانی است. [29]و بهترین راه اتصال به آن حضرت و اتصاف به اوصاف و تخلق به خلق الهی ایشان خواهد بود. و عالمان شیعه نیز همواره در طول قرون گذشته از زمان غیبت کبری تا کنون همواره مشوق و انگیزاننده مردم در این باره بوده اند ودر حقیقت این مساله را شناسنامه شیعه معتقد و حقیقی بر شمرده اند.

ساده زیستی

زی ساده و  سازوار با توده های پایین جامعه، مهم ترین رمز ماندگاری حاکمان و دولت مردان در حفظ دایره حکومتی آن هاست. امام علی(ع)نمونه بر جسته این فضیلت اخلاقی است که همواره از والیان خویش چنین خواسته است و آن ها را بخاطر عدم توجه به این صفت، ملامت ومذمت نموده است. ایشان در نامه ای به عثمان بن حنیف انصاری والی بصره  که در میهمانی اغنیاء بدون حضور نیازمندان شرکت کرده بود، بعد از آن که می فرماید گمان نمی کردم تو در چنین مهمانی شرکت کنی می فرماید:  بدان که پیشوای شما بسنده کرده از دنیای شما به دو جامه فرسوده و دو قرصه نان را خوردنی خویش نموده.... به خدا از دنیای شما زری نیندوختم و از غنیمت های آن ذخیره ننموده و بر جامه کهنه ام کهنه ای نیفزودم .[30]

در باره همسانی امام رضا (ع)  با توده مردم آمده است که تابستان فرش او حصیر و بوریا بود و روى آن مى‏نشست، و در زمستان روى نمد، و پیراهنى زبر و خشن مى‏پوشید، مگر آنکه میخواست پیش مردم آید که در آن وقت لباس سنگین و بهتر در بر می نمود.[31] یا این که هر وقت سفره براى ایشان مى گستردند ظرفی نزدیک آن جناب میگذاشتند از هر غذائى بقدرى برمیداشت و در آن قدح میریخت بعد دستور میداد آن را به فقراء بدهند .[32]

همین گونه درباره حضرت مهدی(عج) آمده است لو خرج قائمنا لم یکن الا العلق و العرق و النوم علی السروج و ما لباس القائم الا الغلیظ  و ما طعامه الا الجشب او جامه های خشن می پوشد  و نان جو می خورد.[33] و  مانند امیر المومنین(ع) زندگی می کندو قوت او نان خشک خواهد بود.[3(عج)]

یکی از عناصر اصلی شیفتگی و شیدایی مردم به دولت مهدوی نیز همین است که او نیز در عین کمال قدرت و تمکن حکومتی و  دنیوی به ساده ترین زندگی بسنده کرده .

   امام رضا(ع)  نیز درباره این خصیصه اخلاقی امام مهدی (عج)می فرمایند: و ما لباس القائم الا الغلیظ و ما طعامه الا الجشب[35] لباس آن امام نیست مگرپارچه ای خشن و غذای او نیست جز قوتی ساده.

این سخن امام رضا(ع) صرفا بیان نمایی کوچک از فضایل اخلاقی آن منجی آخرالزمان است، که حتی شاید بین این خصلت مشترک او و  امام علی(ع)تمایزی نیز بتوان قائل شد از آن رو که امام علی (ع) خود را موظف می داند که با نیازمند ترین فرد در قلمرو حکومت اسلام در خوراک و پوشاک همانند قرار دهد. اما در دولت مهدوی بنابر روایات متعدد و متواتر کسی در فقر و فلاکت مادی به سر نمی برد تا آن حضرت بخواهد به همسانی با آن ها بکوشد، بلکه توجه امام مهدی به ساده زیستی به عنوان یک اصل ثابت اخلاقی است نه صرف همگونی با رده های پایین جامعه.

توجه به این اصل برای دولت مردان جامعه اسلامی در دوران غیبت می تواند آن ها را از بسیاری آفات به دور نگهدارد. امام خمینی خطاب به نمایندگان مجلس در توجه به این مسله می فرمایند : اگر بخواهید بی خوف و هراس در مقابل باطل بایستید و از حق دفاع کنید و ابرقدرتها و سلاح های پیشرفته آنان و شیاطین و توطئه های آنان در روح  شما اثر نگذارد و شما را از میدان به در نکند خود را به ساده زیستن عادت دهید. و از تعلق قلب به مال و منال و جاه و مقام بپرهیزید. مردان بزرگ که خدمت های بزرگ برای ملت های خود کرده اند  اکثر ساده زیست و بی علاقه به زخارف دنیا بوده اند.[36]

تواضع و فروتنی

    تواضع نقطه مقابل تکبر است بدین معنا که انسان در نزد خویش خود را برتر از دیگران نداند و عملا در ارتباط با دیگران به شانی کمتر از ان چه مردم برای امثال او قائل اند بسنده کند[3(ع)]

در آیات متعددی خداوند، متواضعان را مصداق بندگان واقعی بر شمرده [38] وبه پیامبر6 نیز خطاب می کند که برای مومنان بال خود را از روی فروتنی بگستران.[39] امام صادق(ع)نیز می فرمایند : از مصادیق تواضع این است که انسان به پایین تر ازجایگاهش راضی باشدو به دیگران سلام کند و بحث و جدل را ترک نماید اگر چه حق با او باشد. دو ست نداشته باشد که اورا به تقوی و خدا ترسی بستایند.[(عج)0]

نفس فروتنی و تواضع خلقی نیکو وپسندیده است به خصوص آن جایی نمود بیشتر و ماندگاری خواهد داشت که یک مدیر اجتماعی و حاکم جامعه متخلق به این صفت انسانی باشد. امام رضا(ع) در باره این فضیلت اخلاقی امام مهدی می  فرمایند: او برترین انسان  در فروتنی و کوچک نفسی در کسب رضایت خداوند است. یکون اشد الناس تواضعا لله عز وجل[(عج)1]

فلسفه سخن امام رضا (ع)در برتری امام مهدی(عج) در تواضع و فروتنی این است که زمینه برای رواج دیگر ارزش های اخلاقی است. این مطلب در سخن امام علی(ع)این گونه تبلور یافته است که آن را برترین فضیلت اخلاقی دانسته.[(عج)2]  که موجب گسترش دیگر فضیلت های اخلاقی می گردد.[(عج)3]

توجه به عبادت و نماز

در فرآیند ارتباط با خدا، عبادت رتبه و اهمیت خاصی دارد تا جایی که عبد واژه مترادف انسان گردیده یعنی مطلوب این است که آدمی به گونه ای مانوس و مطیع خدا شده که تجسم و تجلی عبادت گردد. همان گونه که عبادت به نهایت فروتنی و طاعت تعریف شده و از سوی مقابل تنها کسی مستحق عبادت دانسته شده که نهایت کمال و فضیلت از اوست.[(عج)(عج)] وبه تعبیر علامه طبا طبائی در المیزان : عبادت این است که عبد خودش را در مقام مملوکیه قرار می دهد به همین علت عبادت منافی با استکبار و غیر منافی با اشتراک است.[(عج)5]                                                                                             بیان استاد مطهری در این باره چنین است: پرستش آن حالتى را مى گویند که در آن انسان یک  توجهى مى کند از ناحیه باطنى خودش به آن حقیقتى که او را آفریده است  و خودش را در قبضه قدرت  او مى بیند , خودش را به او نیازمند و محتاج مى بیند , در واقع سیرى است  که انسان از خلق به سوى خالق مى کند.[(عج)6]

محور مسائل اخلاقى , خود را فراموش کردن و از خود گذشتن و از منافع خود صرف  نظر کردن است  . در اخلاق یک  مسئله وجود دارد که اساس همه مسائل اخلاقى است  و آن رهائى از خودى و رها کردن وترک  انانیت است.[(عج)(ع)] براساس جهان‌بینی قرآن انسان فقر محض است و هر چه در جهان هست از آن خداوند است. [(عج)8]

 

 در این میان نماز در فرهنگ رفتاری و گفتاری معصومان از ارزش و اهمیت برجسته و بی بدیلی برخوردار است در مورد شخص امام رضا(ع) که معرف امام مهدی (عج)در این پژوهش است نمونه های  زیبا و قابل توجهی در زندگی ایشان نسبت به عبادت و نماز دیده می شود. به خصوص در رفتار ایشان و آن چه دیگران در این باره نقل می کنند این مساله بیشتر هویداست. دو نمونه تاریخی آن ترک جلسه مناظره به هنگام نمازاست و دیگری داستان مفصل رجاء بن ابى ضحّاک است ازآن چه از امام در طول سفر از مدینه  تا خراسان مشاهده کرده بود.

امام در مناظره بایکی از مادیگرا ها به نام عمران صابی در حضور مامون  وقتی هنگام اذان شد جلسه را ترک کرد  عمران گفت دلم در حال آمادگی پذیرش حقیقت است امام فرمود: "نصلی و نعود"[(عج)9] نماز می خوانیم و بر می گردیم.

رجاء بن ابى ضحّاک گوید: مأمون مرا فرستاد که امام رضا(ع) را از مدینه بخراسان نزد او آورم، و سفارش نمود که من شخصا مراقب و مواظب او باشم و مرا امر کرد که از راه بصره و اهواز و فارس حرکت دهم نه راه قم، و شبانه‏روز هم از او جدا نشوم و محافظ او باشم تا وى را بر مأمون وارد کنم، و من پیوسته با او بودم و جدا نمى‏شدم از مدینه تا مرو، و بخدا قسم احدى را ندیدم که از او متّقى‏تر نسبت بخداى تعالى باشد، و یا از او بیشتر یاد خدا باشد و ذکر خدا گوید، در تمامى اوقاتش، و یا خدا ترس و پارساتر از او باشد، .......[50]

امام مهدی (عج)به عنوان خاتم اولیاء و مصداق انسان کامل عابدترین و عارف ترین انسان است و همانند پیامبر6 مهم ترین صفت او عبودیت و خضوع به درگاه احدیت است. امام کاظم(ع)در باره ایشان می فرماید: پدرم فدای کسی باد که شب ها در حال سجده و رکوع ستارگان را شبانی  می کند.[51]

امام رضا (ع) وقتی علائم امام  رابیان می کند می فرماید: او باید با تقواترین ، بردبارترین و عابدترین انسان ها باشد.و آنچه به مردم امر ونهی می کند خود باید بیش از همه عامل و تارک  آن ها باشد. [52]

نکته قابل در دورا ن غیبت امام زمان نیزآن که یکی از بهترین را ه های ارتباط با امام زمان خواندن نماز مخصوص است که استاد جوادی آملی برداشت لطیفی از این نماز ارائه می دهند: در این نماز جمله توحید که واسطه العقد و بیت الغزل سوره مبارکه فاتحه الکتاب است: "ایاک نعبد و ایاک نستعین" صدبار تکرار می شود که گویای سری عمیق است: نماز گزاری که صد بار توحید تلقی می کند و آن را به گونه ای که ایاک را  که مفعول است بر نعبد و نستعین مقدم دارد به قلب خویش تلقین سازد به توحید ناب بار می یابد ... آن گاه به چنین کسی دستور می دهند دعای بعد از نماز را بخواند و عارفانه بگوید یا محمد یاعلی، یاعلی یا محمد اکفیانی فانکما کافیان این دستور در پی توحید می آموزاند که اول هر امر مهم ،باور و عمل بر اساس توحید است و سپس در جهت توحید، توسل به وسائل و توسط به وسائط[53]

نتیجه

در این تحقیق بدست آمد بررسی مساله اخلاق در گستره مهدویت پژوهی در ارائه منطقی و عالمانه ترویج فضائل اخلاقی و نفی رذائل در دولت آرمان شهر آن امام موعود ضرورت و اهمیتی فراوان دارد.

در روایات ماثور از امام رضا(ع) درباره ویژگی های اخلاقی و معنوی حضرت مهدی(عج)و آن چه در  روی کردهای اجتماعی حکومت آن حضرت پدید می آید، امکان ارائه نظام مند ارزش های اخلاقی مهدوی قابل دسترسی وتحقق است.

عدالت محوری، ساده زیستی، تواضع و انتظارفرج  از اجمله اصول اخلاقی بوده  که هم  در سیرت اخلاقی شخص امام مهدی در کلام رضوی آمده است و هم وظیفه منتظران را در عصر غیبت تعیین می کند.

خلاصه تحلیل در اصول ارزشی فوق چنین بود: انتظار فرج، به عنوان صبر خاص و ممدوح ، عدالت، بنیادی ترین اصل در حکومت های الهی، ساده زیستی و تواضع، تاثیر گذارترین اصول جذب و شیدایی مردم به حاکمیت دادگستر و در نهایت توجه ویژه به عبادت و نماز  به عنوان تنها راه اتصال  و قرب به ذات لایتناهی الهی مورد کنکاش و بررسی قرار گرفت.

فهرست منابع

 

1.      قرآن کریم

2.      نهج البلاغه

3.      آمدی تمیمی، عبد الواحد، غرر الحکم و درر الکلم، تهران، دارالکتاب  الاسلامی، 1(عج)26

(عج).      ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج(عج)، قم، مکتبه علامه، بی تا

5.      امام خمینی، روح الله،  ضحیفه امام، ج 18، ، تهران، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی ،1385

    شرح حدیث جنود عقل وجهل، تهران، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی ، چ سوم 13(ع)(ع).

(ع).      جمعی از نویسندگان،  معجم احادیث الامام المهدی عج، قم، 13(ع)6

8.      جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی مبانی و مفاهیم، قم، معارف، 1389

9.      جوادی آملی، عبد االه،  امام مهدی موجود موعود، قم، اسراء، 138(ع)

10.  حکیمی، محمد رضا، خورشید مغرب، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ بیست و یکم، 1380

11.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه و تحقیق سید غلامرضا خسروی، تهران مرتضوی، 1361.

12.  راوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح ، قم، موسسه امام مهدی، 1(عج)09 ق

13.  شیخ طوسى‏، کتاب الغیبة للحجة، قم‏، مؤسسه معارف اسلامى ،1(عج)11ق

1(عج).  صافی گلپایگانی، لطف الله، منتخب الاثر، قم، موسسه السیده المعصومه،1(عج)19

15.  شیخ صدوق،  محمد بن علی، عیون اخبار الرضا ع، ج1، تهران، جهان،13(ع)8 ق

16.  کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395 ق

 

1(ع).  التوحید، قم، دفتر انتشارات اسلامی،1398ق

18.  طباطبایی،سید محمد حسین، المیزان، قم، اسماعیلیان، چ دوم، 1390  ق.

19.  العاملی، محمد بن الحسن الحر، اثبات الهداه، تهران، دار الکتب الاسلامیه ، 1385

20.  عسکری، نجم الدین جعفر بن محمد، المهدی الموعود المنتظر عند علماء اهل السنه و الامامیه، تهران، بنیاد بعثت، 1360

21.  عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه، تهران، مؤسسه بعثت، (عج)121ق.

22.  قراملکی، احد و مظهر قراملکی، علی، معجزه انگاری اخلاق نبوی، مجله اندیشه نوین دینی، شماره 11، زمستان1386

23.  کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 .

2(عج).  مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفا،1(عج)0(عج)ق.

25.  زندگانى حضرت امام رضا ع، ترجمه موسى خسروى، تهران، سلامیه، بی تا‏

26.  محمدی، مسلم، واکاوی مورد پژوهانه اکمال اخلاقی و عدالت طلبی در عصر ظهور، مجله مشرق موعود، ش 1(عج)، تابستان 1389     

2(ع).  مطهری ، مرتضی ، قیام و انقلاب مهدی، قم، نشر اسلامی، 1361

28.  گفتار های معنوی، تهران، صدرا، 13(ع)3.

29.  اسلام ومقتضیات زمان ج 1 و2، تهران، صدرا، 13(ع)(عج).

30.  نعمانی، ابی عبد الله محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران ، مکتبه الصدوق، 139(ع)ق

31.  نیشابوری ، مسلم بن الحجاج ،صحیح ، مصر ، بیتا ، بینا

32.  پایگاه اطلاع رسانی حوزه www.hawzah.net  

1.         پایگاه اطلاع رسانی حوره www.hawzah.net

2.       [2] - قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج2، ص 8(عج)1؛ مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص 336

[3] - در این باره رجوع شود، به مقاله واکاوی مورد پژوهانه اکمال اخلاقی و عدالت طلبی در عصر ظهور ،اثر نگارنده، مجله مشرق موعود، ش 1(عج).

 

3.       [(عج)] - شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص (عج)3(ع).

(عج).       [5] - العاملی، اثبات الهداه، ج3،ص52(عج)

5.       [6] - مسلم بن حجاج ، صحیح ،ج51، ص 10(عج)

6.       [(ع)] - مجلسی، بحار الانوار ج52 ص316

(ع).       قراملکی، معجزه انگاری اخلاق نبوی، مجله اندیشه نوین دینی، شماره 11

8.        

9.       [9] -  حدیث متواتر و معروف یملا الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا

10.    [10] -  مجلسی، بحار الانوار ج10

11.    [11] - المهدی الموعود، ج1، ص283

12.    [12] - مجلسی، بحار الانوار ، ج52،ص321، شیخ صدوق، کمال الدین، ج3،ص 3(ع)2

13.    [13] - نهج البلاغه، خطبه 138.

1(عج).    [1(عج)] - شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص1(ع)9.

15.    [15]- شیخ صدوق، توحید، ص 11(عج)

16.    [16] - در این باره رجوع شود، به مقاله واکاوی مورد پژوهانه اکمال اخلاقی و عدالت طلبی در عصر ظهور ،اثر نگارنده، مجله مشرق موعود، ش 1(عج).

1(ع).    [1(ع)] - امام خمینی، عقل و جهل، ص 1(عج)(ع)

18.    [18] - امام خمینی، عقل و جهل ،ص1(عج)(ع)-1(عج)8  

19.    [19] - امام خمینی، عقل و جهل ص152

20.    [20] - نک: صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، صص 626- 63(عج)

21.    [21] - صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص629 و 631

22.    [22] - شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص (عج)85

23.    [23]- مجلسی، بحار، ج 52، ص129، ح 23

[2(عج)] - مطهری، قیام و انقلاب مهدی(عج)،صص61-65

2(عج).    [25] - منتخب الاثر، ص506

25.    [26] - اعراف ، (ع)1

26.    [2(ع)] - عیاشی، تفسیر عیاشی، ج2، ص20، ح 52

[28] - نظامی گنجوی چه زیبا و از سر  عشق و محبت انتظار فرج را سروده است.

منتظران را به لب آمد نفس           ای شه خوبان تو به فریاد رس

ماهمه موریم سلیمان تو باش        ما همه جسمیم  بیا جان تو باش

لب بگشا تا همه شکر خورند        زآب دهانت همه رطب تر خورند

خطبه تو خوان تا خطبا دم زنند      سکه تو زن تا امرا کم زنند

 

2(ع).    [29] - در این باره رجوع شود به کتاب خورشید مغرب استاد محمد رضا حکیمی که به تفصیل فواید و آثار انتظار و فلسفه های اخلاقی و اعتقادی آن را ( از ص 258 تا ص 33(عج) )  طرح و بررسی نموده اند.

[30]  نهج البلاغه، نامه (عج)5

[31]شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا (ع) ، ص 1(ع)8

[32] -  مجلسی، زندگانى حضرت امام رضا (ع)، ص: 89

 

[33] - جمعی از نویسندگان ، معجم احادیث الامام المهدی (ع)، ج5، ح 122(ع)، ص (عج)6

 

28.    [3(عج)] - مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص 359

29.    [35]- نعمانی، الغیبه، باب 15، ح15

30.    [36] - امام خمینی،  ضحیفه امام، ج 18، ص(عج)(ع)1

31.    [3(ع)]  جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی ، مبانی و مفاهیم، ص 22(ع)

32.    [38] - فرقان، 63؛ مائده، 5(عج)

33.    [39] - شعرا، 215

3(عج).    [(عج)0] کلینی، کافی، ج2، ص122

35.    -[(عج)1]  مجلسی ، بحار الانوار، ج25، ص116، ح1

36.    [(عج)2] - آمدی، غرر الحکم، ح 51(عج)2

3(ع).    [(عج)3] -  آمدی، غرر الحکم، ح 5131

38.    [(عج)(عج)] - راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن ، واژه عبد

[(عج)5] - طبا طبائی، المیزان، ج1، ص2(عج)

[(عج)6] - مطهری،  اسلام ومقتضیات زمان ج1، ص 292- 293

  -[(عج)(ع)] مطهری،  گفتارهاى معنوى،ص 80

 

[(عج)8] - فاطر/15

39.    [(عج)9]شیخ صدوق،  عیون اخبار الرضا ع، ج1، ص182

(عج)0.    [50] - شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا (ع) ،ج‏2، ص 182

(عج)1.    [51] - فلاح السائل، ص200

(عج)2.    [52] - شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، باب 19،ح 1

(عج)3.    [53] - جوادی آملی، امام مهدی (عج)موجود موعود، صص 101-102

 



نظرات:

نام:
پست الکترونیکی:
متن یادداشت :
کد امنیتی :