wait لطفا صبر کنید

صفحه اصلی » مجله شماره 20 » مقالات
بازدید: 3145
0/0 (0)
نقش خود آگاهی در شکل گیری فرهنگ مهدوی(شماره1)
 

بسم الله الرحمن الرحیم

محمد اکبری

چکیده:

جوامع بشری به خاطر وجود فطرت اصیل و یگانه به سوی شکل‌گیری فرهنگی واحد گام برمی‌دارد، این فرهنگ واحد که به اعتقاد ما شیعیان همان فرهنگ مهدوی است دارای عناصر و موادی است که در شکل‌گیری آن نقش آفرینی می‌کند، از جمله این عناصر، عنصر خود آگاهی و درک درست از خویشتن خویش است، در این نوشتار سعی شده است ارتباط متقابل این عنصر با فرهنگ مهدوی مورد بررسی قرار گیرد، آنگونه که از آیات و روایات برمی‌آید خود آگاهی به عنوان بالاترین شناخت با زنده کردن روح احساس نیاز به امام و نیز تنظیم روابط انسان با خود ، خدای خود و جامعه انسانی زمینة استقرار فرهنگ مهدوی را فراهم نموده و از سوی دیگر فرهنگ مهدوی ضامن هویت بخشی به انسان است و هویت شیعه به امام زمانش تعریف می‌شود وروایت نبوی «من مات ولم یعرف امام زمانه...» مشعر به این حقیقت است.

واژه‌های کلیدی؛ خودآگاهی، فرهنگ، جامعه پروری، بحران هویت

 

1- مقدمه

سیر طبیعی و تکوینی جوامع بشری به سوی جامعه و فرهنگ یگانه است و برنامه اساسی اسلام استقرار نهائی چنین فرهنگ و جامعه‌ای بوده و فلسفه «مهدویت» در اسلام مبتنی بر چنین دیدی دربارة آیندة جهان و انسان است، با توجه به این مهم یکی از اساسی‌ترین رسالت منتظران ظهور و مروجین تفکر مهدویت باز شناسی عناصر و مواد تشکیل دهندة فرهنگ و میزان تأثیرگذاری این عناصر در شکل‌گیری آن بوده تا بتوانند با اصلاح، حذف و یا تثبیت این عناصر در جوامع هدف زمینة استقرار فرهنگ مهدوی را فراهم نمایند.

در این نوشتار برآنیم تا با بررسی یکی از عناصر شکل‌گیری فرهنگ، «خودآگاهی» و تاثیر آن در فرهنگ مهدوی قدمی هر چند کوچک در این راه برداریم، بنابراین ابتدا به تعریف فرهنگ و خودآگاهی پرداخته سپس به خودآگاهی به عنوان بالاترین شناخت و بستر شکل‌گیری فرهنگ انسانی اشاره شده پس از آن به امام شناسی و احساس نیاز به امام در پرتو خودآگاهی پرداخته و بعد زمینه‌های اجتماعی شکل‌گیری فرهنگ مهدوی که به واسطة خودآگاهی فراهم می‌گردد را برشمرده و در نهایت نقش فرهنگ مهدویت در شکل گیری هویت انسان مورد بررسی قرار گرفته است.

 

2- مسئله

با توجه به اینکه یکی از عناصر مؤثر و کلیدی هر فرهنگ عنصر شناخت به ویژه شناخت انسان نسبت به خود بوده و نقش تعیین کننده‌ای در فرهنگ ایفا می‌کند و فرهنگ مهدوی نیز از این امر مستثنی نبوده این سؤال اساسی مطرح می‌شود که عنصر خودآگاهی و شناخت هویت انسان چگونه در شکل‌گیری فرهنگ مهدوی نقش آفرینی می‌کند و رابطه آن با فرهنگ مهدوی چیست؟

3- فرضیه

با توجه به اینکه فرهنگ مهدوی بر اساس شناخت، علم و بصیرت انسانها پایه‌گذاری می‌شود و همچنین رسالت فرهنگ مهدوی رساندن انسان‌ها به کمال مطلوب خود است به نظر می‌رسد بین خودآگاهی و فرهنگ مهدوی ارتباط تنگاتنگ و متقابلی وجود داشته باشد، از یک طرف این عنصر از عناصر کلیدی در شکل‌گیری فرهنگ مهدوی بوده و از سوی دیگر فرهنگ مهدوی ضامن ارتقاء شناخت انسان از خود و دست‌یابی انسان، به هویت واقعی خویش بوده تا بتواند به رسالت اصلی خود « تعالی انسان » دست یابد.

5-  خودآگاهی

خودآگاهی به معنی بازیابی حقیقت خویش به واسطه پرورش و زنده کردن استعداد‌های فطری درونی است خودآگاهی دارای مراتب و سبقه‌های مختلف مانند فطری، جهانی و عرفانی بوده که مرتبه کامل آن بازیابی و خودآگاهی عرفانی است که با رابطه انسان و اصالت حقیقی او که همان مقام خلیفه الهی باشد، پیوند خورده است. این خودآگاهی، پرورش یافته خودآگاهی فطری و جهانی است.[1]

6- فرهنگ

واژة فرهنگ در کتاب‌های لغت فارسی به معنای علم، فضل، حکمت و دانش، ادب، تعلیم و تربیت  است . در رابطه با معنای اصطلاحی و تعریف فرهنگ، جامعه شناسان و دانشمندان علوم انسانی حدود 500 تعریف ارائه نموده‌اند، تعدد و اختلاف بین این تعاریف به خاطر تفاوت نوع نگاه به انسان و جامعه انسانی بوده.

منظور از فرهنگ در این نوشتار مجموعه‌ای از بینش‌ها، ارزش‌ها و رفتارهائی است که شاکله انسان را نظام داده و تعامل او را با خود، خلق و خالق هستی انتظام بخشیده و زمینة صعود و یا سقوط او را فراهم می‌آورد.

7- خودآگاهی بالاترین شناخت و برجسته‌ترین عنصر فرهنگی

همانگونه که از تعریف فرهنگ مشخص شد، عناصر متعددی در شکل گیری فرهنگ جامعه انسانی نقش آفرینی می‌کنند اما مطمئناً میزان تأثیرگذاری این عناصر به یک میزان نیست بلکه اولاً: زیر بناء و اساس فرهنگ را می‌توان عنصر بینش‌ها و باور‌های افراد جامعه دانست و ثانیاً در بین باورها و بینش‌ها نوع نگاه انسان به خود نقش ویژه و کلیدی را ایفاء می‌کند.

بینش‌ها و باورهای افراد جامعه است که ارزش‌ها و گرایش‌های آنان را شکل می‌دهد و در حوزة بینش‌ها و آگاهی‌ها، نوع نگاه انسان به خود و شناخت انسان از حقیقت وجودی خویش  از مهمترین بلکه در راس همه شناخت‌ها قرار دارد ودر شکل گیری نظام ازشی  جوامع نقش کلیدی را ایفا می­کند، این مهم هم در آیات نورانی قرآن کریم هم در کلام روح بخش معصومین علیه السلام و هم هم در سخنان ژرف‌اندیشان عرصه تحقیق کاملاً متعدد و نمایان است.از آن جمله آیه 19 سورة حشر که می‌فرماید: «و لا تکونوا کالذّین نسُو الله فانسُهم انفسهم اولئک هم الفاسقون»[2].حضرت علی علیه السلام نیز خود شناسی را سودمند‌ترین شناخت‌ها و بزرگترین پیروزی‌ها برشمرده و در سفارش خود به جعفر جعفی می‌فرماید: هیچ شناختی چون شناخت تو نسبت به نفست نیست.[3]

اهمیت و ارزش و نقش تعیین کنندة عنصر خودآگاهی در شکل گیری فرهنگ انسانی وقتی بیشتر مشهود می‌شود که فرهنگ را ویژگی جامعه انسانی و وجه تمایز انسان با حیوانات دیگر می‌شناسیم  اما اینگونه نیست که هر فرهنگی بتواند فارق بین انسان و حیوان باشد، چه بسیار جوامع انسانی به ظاهر متمدن و صاحب فرهنگ که گوی سبقت را از درنده‌ترین انسان‌ها ربوده‌اند و به اعمالی دست می‌زنند که پست‌ترین حیوانات هم در جمع خود آنرا مرتکب نمی‌شوند، فرهنگ تکامل یافته و رشد دهنده فرهنگی است که مبتنی بر بینش و نگاهی جامع به انسان و جایگاه والای او باشد و بزرگترین نقیصة فرهنگ‌ مادیگرای غرب فقدان چنین بینشی است. استاد مطهری اینگونه به این امر اشاره دارد.«آگاهان جهان عیب اساسی که بر فرهنگ و تمدن غربی گرفته‌اند این است که این فرهنگ فرهنگ جهان آگاهی و خود فراموشی است»[4]

بنابراین عنصر خودآگاهی به عنوان والاترین شناخت انسان از محوری‌ترین عناصر تشکیل فرهنگ انسان بوده و نوع نگاه انسان به خود از تاثیر گذاری عمیقی در پویائی و یا انحطاط فرهنگ جوامع  برخوردار است به گونه‌ای که می‌توان کارآمدی یا ناکارآمدی فرهنگ آن جامعه را دائر مدار وجود یا عدم وجود نگاه درست انسان نسبت به خود دانست.

8- امام شناسی و احساس نیاز به امام در پرتو خودآگاهی

با اندکی تعمق بر روی کلام پیامبر گرامی اسلام و ائمه اطهار در می‌یابیم خودآگاهی هم به طور مستقیم و هم به طور غیر مستقیم به امام شناسی می‌انجامد.

الف: اثر مستقیم

انسان وقتی ظرفیتهای وجودی خود را در پرتو خودآگاهی ، کشف کرد ، برای رسیدن به شکوفائی این استعدادها به شدت احساس نیاز به مربی در او شکل می‌گیرد.

اساساً خودشناسی لازمه راهنماشناسی و راه‌شناسی است انسان خودآگاه که در پرتو تعالیم درست به شناخت جامع از خود دست یافته است و می‌داند که ظرفیت اراده او به اندازه‌ای است که می‌تواند با تربیت درست و با شاگردی در مکتب امامت به قدرتی دست یابد که حتی کوهها را جابه‌جا کند، و ظرفیت بصیرت و دید او آنچنان بالاست که اگر موانع را کنار بزند اقتضای دیدن عرش الهی را داراست هرگز به خود اجازه نمی‌دهد سرمایه وجودی خود را به راحتی از دست بدهد. بلکه با تمام وجود به دنبال انسان کاملی می‌گردد تا بتواند از طریق او این استعدادها را به شکوفائی برساند.

ب: اثر غیر مستقیم

خودآگاهی علاوه بر تأثیر مستقیم در شناخت امام و احساس نیاز به راهنما از آنجا که مهمترین راه برای شناخت خداوند است به طور غیر مستقیم نیز در این امر دخیل است ، خود‌شناسی یکی از مهمترین راههای خداشناسی است به طوری که امیرالمؤمنین می‌فرماید:«هر که خود را شناخت پروردگار خود را شناخت»[5]. بنابراین همانگونه که بزرگانی چون علامه طباطبائی فرموده‌اند خداشناسی و امام شناسی هرگز از هم جدا نمی‌شود (چنانکه خداشناسی و خودشناسی از هم جدا نمی‌گردد)[6]رمز این دعای امام صادق که سفارش فرموده‌اند در زمان غیبت امام زمان خوانده شود ارتباط این دو امر مهم با همدیگر است. اللهم عرفنی نفسک ان لم تعرفنی نفسک لم اعرف رسولک، اللهم عرفنی رسولک فانک ان لم تعرفنی رسولک لم اعرف حجتک.

بنابراین یکی از اساسی ترین راه های ایجاد احساس نیازبه امام  وفراهم کردن زمینه استقرار فرهنگ مهدوی ، باز شناسی ومعرفی انسان به خویش ، تبیین جایگاه او درعالم هستی وتوجه دادن به ظرفیتهای وجود اواست.

ادامه دارد.....

منابع

1- مجموعه آثار شهید مطهری، ج 2 و 13.

2- انسان در قرآن، آیت ا.. جوادی آملی.

3- جامعه در قرآن، آیت ا... جوادی آملی.

4- منتخب میزان الحکمه با ترجمه محمدی ری شهری، جلد 1و2، چاپ سوم، سال 1383.

5- مجموعه مقالات دکتر لکزائی، مقاله پیرامون نظام سیاسی مهدوی.

6- فصلنامه تخصصی مشرق موعود، سال سوم، شماره یازدهم، پاییز 1388.

7- انقلاب و تهاجم فرهنگی، آیت ا... مصباح یزدی.

 



[1]مجموعه آثار شهید مطهری 24 ص 310

[2]آیه 19 سوره حشر

[3]منتخب میزان الحکمه ج 2 ص 656

[4]مجموعه آثار استاد مطهری ص 305

[5]میزان الحکمه، ص 657، ج 2.

[6]به نقل از مجله موعود (آبان 84، شماره 58).

 

 



نظرات:

نام:
پست الکترونیکی:
متن یادداشت :
کد امنیتی :