wait لطفا صبر کنید

صفحه اصلی » مجله شماره 4 » مقالات
بازدید: 2764
0/0 (0)
طرح معنای امام و شرایط امام از دیدگاه قرآن
 

 نگارنده: صفدر تشکینی

مقدمه

برای دست یافتن به معنا و مفهوم واژه «امام» ابتداء به لغت و مفهوم لغوی این کلمه می‌پردازیم و پس از آنکه معنی لغوی بدست آمد، آیات شریفه قرآن را که این لفظ در آنها به کار رفته، مورد بررسی قرار می‌دهیم تا بتوانیم با مفهوم «امام» از نظر قرآن آشنا شویم، و بدنبال آن، شرائط امام را با توجه به خصوصیات و صفاتی که قرآن کریم برای این جایگاه ومنصب عالی بیان داشته است بدست آورده و تبیین نمائیم.

«امام» از نظر لغت

« الامام: کل من اُقتدِی به وقُدّم فی الامور. والنبی6 امام الائمه والخلیفة امام الرعیه، والقرآن امام المسلمین».[1]

امام کسی است که به او اقتدا می شود و در امور مقدم داشته می شود. پیامبر، امام امت و خلیفه، امام مردم و قران، امام مسلمانان است.

راغب گوید: امام آنست که از به وی پیروی و بوی اقتدا شود، خواه انسان باشد یا کتاب یا غیر آن، حق باشد یا باطل، جمع آن ائمه است.

الامام: المؤتم به، انسانا کان یقتدی بقوله و فعله، او کتابا او غیر ذلک محقا کان او مبطلا.[2]

امام: پیشوا، جلودار، مقتدا. « انی جاعلک للناس اماما» من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم. جمع: ائمه.[3] ناگفته نماند معنی جامع، همان مقتدا بودن است،« در قاموس گفته: امام آن است که از وی پیروی شود، رئیس باشد یا غیر آن، ریسمانی که بنّاء به دیوار می‌کشد تا راست بنا کند، راه، متولی امر، قرآن، پیغمبر، خلیفه، فرمانده لشکر، و آنچه هر روز بچه یاد می‌گیرد، و نمونه ای که از روی آن نظیر آنرا می‌سازند و...» همه پیشوا و مقتدایند.[4]

کاربردهای «امام» در آیات کریمه قرآن

1. در قرآن کریم، واژه امام در امور محتلفی بکار رفته است که به برخی اشاره می شود.

پیشوای انسانی افرادی از انسانها که از جانب خداوند به عنوان امام برگزیده شده‌اند. (پیشوایان الهی) Gوَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَF بقره (2/124)

و به یاد آور هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان فرمود و او همه را بجای آورد، خدا بدو گفت یقینا من تو را به پیشوائی خلق برگزینم، ابراهیم عرض کرد؛ این پیشوائی را به فرزندان من نیز عطا خواهی کرد؟ فرمود: عهد من هرگز به مردم ستمکار نخواهد رسید.

ائمه. در چند مورد لفظ ائمه در آیات کریمه بکار رفته است که هم به پیشوای نور و به پیشوای نار اطلاق شده است.

1. ابراهیم و لوط و اسحق و یعقوب که از پیامبران بودند، به عنوان ائمه و پیشوایان حق قلمداد شدند: «..... و وهبنا له اسحق و یعقوب نافلة و کلا جعلنا صالحین (72) و جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا....» (21/73) در آیات پیش از این آیه، نام پیامبرانی مانند ابراهیم و لوط و نیز اسحق و یعقوب که به ابراهیم از طرف خداوند بخشیده شدند برده شده، سپس در این آیه می‌فرماید: (انبیاء/73) ما آنان را پیشوایانی قرار دادیم که مردم را به دستور ما هدایت و راهنمایی کنند. و نیز قوم بنی اسرائیل که زیر شکنجه وآزار فرعون قرار داشتند وعده پیشوائی داد: Gوَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَF (قصص:5). ما (خداوند) اراده کردیم که بر کسانی که مستضعف و بیچاره در روی زمین قرار گرفتند منت گذارده و آنها را پیشوایان زمین قرار دهیم و وارث (تاج و تخت فرعون) گردانیم. امامیه این آیه شریفه را به کسانی که در آخر الزمان به دست ستمکاران زجر و شکنجه می‌بینند و امید به خروج امام عصر و قائم آل محمد4 دارند تاویل می‌نمایند و مربوط به آن امام محسوب می‌نمایند، چنان که این معنا در کتاب غیبت شیخ طوسی، ص113 نقل شده است.

3. خداوند به برخی از بنی اسرائیل که به دستور خداوند راهنمای خلق شدند عنوان پیشوائی داد. Gوَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَکَانُوا بِآیَاتِنَا یُوقِنُونَF (نور،32/24)

و قرار دادیم بعضی از آنها (بنی اسرائیل) را پیشوایانی که هدایت و راهنمایی کنند به امر و دستور ما به خاطر شکیبایی و صبری که در راه حق نموده‌اند و به آیات ما نیز یقین پیدا کرده بودند. البته منظور آیه پیامبرانی از قوم بنی اسرائیل می‌باشند.

4. کافران عهد شکن زمان رسول خدا6 پیشوایان کفر قلمداد گردیدند: در سوره توبه می‌فرماید: Gوَإِن نَّکَثُواْ أَیْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِی دِینِکُمْ فَقَاتِلُواْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَیْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَF (توبه9/12) و اگر پیمان شان را شکستند پس از قراردادی که بسته بودند، و در دین شما طعن و ضرری وارد نمودند، با پیشوایان کفر نبرد کنید، زیرا آنها از کسانی‌اند که دارای عهد و پیمان و سوگند درست نمی‌باشند، بلکه عهد شکن هستند، شاید که آنها از آسیب زدن به دین شما دست بردارند.

5. فرعون و فرعونیان پیشوایان گمراهی قلمداد شدند. در سوره مبارکه قصص می‌فرماید: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لَا یُنصَرُونَ . Gوَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِینَF (42) (قصص 28/41/42)

ما فرعون و لشکر و اطرافیان او را پیشوایان گمراهی قرار دادیم که مردم را به آتش دوزخ می‌خوانند و در قیامت یاری نمی‌شوند. و آنها را در این دنیا (در نتیجه اعمالشان) لعنت ابدی فرستادیم و همه در آخرت و روز قیامت آنان را از زشت کاران و (مردودان درگاه خود) قرار دادیم.

نتیجه اینکه ما با دقت و توجه به کاربردهای «امام» در آیات کریمه قرآن به همان معنایی می‌رسیم که مرحوم علامه حسن مصطفوی بیان کرده اند: امام بر وزن کتاب در اصل مصدر است. سپس بر هر چیزی که مورد توجه و مقصود قرار گرفته اطلاق شده است و هر چیزی که مصداق و مظهر کاملی برای این معنا باشد امام نامیده می‌شود، و امام با اختلاف موارد و قصد کنندگان و متوجهین و اعتبارات مختلف، تفاوت پیدا می‌کند، مثلا امام جماعت، امام جمعه، امام هدایت، امام گمراهی، هر کدام با دیگری تفاوت دارد. «امام» علی وزن کتاب هو فی الاصل مصدر، ثم اطلق علی ما یتوجه الیه و یقصد و یکون مصداقا لهذا المعنی و مظهرا تاما له، و یختلف الامام باختلاف الموارد و القاصدین و المتوجهین و الجهات و الاعتبارات، فیقال: امام الجمعه، امام الجماعة، امام الهدایة، امام الضلالة.

 



نظرات:

نام:
پست الکترونیکی:
متن یادداشت :
کد امنیتی :