wait لطفا صبر کنید

صفحه اصلی » مجله شماره 13 » مقاله ها
بازدید: 3334
0/0 (0)
دجال در احادیث شیعه و اهل سنت (ش 2: ادامه شماره قبل)
 

نگارنده : زهیر دهقانی آرانی
 
در منابع شیعی نیز کم و بیش –البته بسیار کمرنگ تر از کتب عامه- به مبحث دجال پرداخته شده است. روایاتی که در برخی کتب شیعه آمده است جهت نمونه بررسی می شود. البته نکته قابل ذکر آن است که برخی احادیث موجود در کتب شیعه برگرفته از کتب عامه هستند که از جمله این کتب می توان به کتاب الملاحم و الفتن ابن طاووس اشاره نمود.
  

دجال در منابع شیعی

در منابع شیعی نیز کم و بیش –البته بسیار کمرنگ تر از کتب عامه- به مبحث دجال پرداخته شده است. روایاتی که در برخی کتب شیعه آمده است جهت نمونه بررسی می شود. البته نکته قابل ذکر آن است که برخی احادیث موجود در کتب شیعه برگرفته از کتب عامه هستند که از جمله این کتب می توان به کتاب الملاحم و الفتن ابن طاووس اشاره نمود.

 

دجال نشانه ای از قیامت و آخرالزمان

در برخی احادیث شیعه نیز همانند کتب عامه روایاتی از پیامبر ص وارد شده که در طی نشانه هایی که ایشان از علائم و نشانه های قیامت (الساعه) می شمارند، دجال ذکر شده است. به نمونه ای از این روایات توجه نمایید:

    عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ أَسِیدٍ قَالَ اطَّلَعَ عَلَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ غُرْفَةٍ لَهُ وَ نَحْنُ نَتَذَاکَرُ السَّاعَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَکُونَ عَشْرُ آیَاتٍ الدَّجَّالُ وَ الدُّخَانُ وَ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَ دَابَّةُ الْأَرْضِ وَ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ ثَلَاثٌ خُسُوفٍ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَ خَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَ خَسْفٌ بِجَزِیرَةِ الْعَرَبِ وَ نَارٌ تَخْرُجُ مِنْ قَعْرِ عَدَنٍ تَسُوقُ النَّاسَ إِلَى الْمَحْشَرِ تَنْزِلُ مَعَهُمْ إِذَا نَزَلُوا وَ تُقِیلَ مَعَهُمْ إِذَا قَالُوا[1]

 

البته در برخی منابع شیعی این 10 علامت به نحو دیگری ذکر شده است که البته با مورد بالا قابل جمع است:

    قَالَ النَّبِیُّ ص عَشْرُ عَلَامَاتٍ قَبْلَ السَّاعَةِ لَا بُدَّ مِنْهَا السُّفْیَانِیُّ وَ الدَّجَّالُ وَ الدُّخَانُ وَ الدَّابَّةُ وَ خُرُوجُ الْقَائِمِ وَ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَ نُزُولُ عِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ وَ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَ خَسْفٌ بِجَزِیرَةِ الْعَرَبِ وَ نَارٌ تَخْرُجُ مِنْ قَعْرِ عَدَنٍ تَسُوقُ النَّاسَ إِلَى الْمَحْشَر[2]

 

در برخی روایات نیز به نشانه هایی از قیامت اشاره می شود که پس از آن ایمان مردم پذیرفته نمی شود:

    وَ فِی الْکَافِی وَ الْعَیَّاشِیِّ عَنِ الْبَاقِرِ وَ الصَّادِقِ ع فِی قَوْلِهِ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ قَالَ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ وَ خُرُوجُ الدَّجَّالِ وَ ظُهُورُ الدُّخَانِ وَ الرَّجُلُ یَکُونُ مُصِرّاً وَ لَمْ یَعْمَلْ عَمَلَ الْإِیمَانِ ثُمَّ تَجِی‏ءُ الْآیَاتُ فَلَا یَنْفَعُهُ إِیمَانُه‏[3]

 

دجال ،موجودی پلید و شناخته شده

در بسیاری از روایات شیعی نامی که از دجال به میان آمده –نه به سبب شناخت ویژگیهای وی- بلکه به سبب شخصی شناخته شده بین مردم از نظر مظهر بدی و شر بودن است. به عنوان مثال برای نشان دادن عمق بدی عمل شخص او را از یاران و پیروان دجال معرفی نموده اند. این تعبیر به ویژه در مورد کسانی که به دشمنی اهل بیت ع می پردازند به طور وسیعی در کتب حدیثی دیده می شود:

    حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ ... عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ ع عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ مَنْ أَبْغَضَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَهُودِیّاً ... قِیلَ فَکَیْفَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنْ أَدْرَکَ الدَّجَّالَ آمَنَ بِه‏[4]
    رجال الکشی وَجَدْتُ فِی کِتَابِ جَبْرَئِیلَ بْنِ أَحْمَدَ ... عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ کَذَبَ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَى یَهُودِیّاً وَ إِنْ أَدْرَکَ الدَّجَّالَ آمَنَ بِهِ فِی قَبْرِه‏[5]

 

جالب آن است که در برخی تعابیر عاقبت جنگ و قتال کردن با اهل بیت پیامبر، همراهی با سپاه دجال عنوان شده است:

·         عیون أخبار الرضا علیه السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ قَاتَلَنَا آخِرَ الزَّمَانِ فَکَأَنَّمَا قَاتَلَنَا مَعَ الدَّجَّالِ[6]

 

دجال، فتنه ای عظیم

در برخی احادیث شیعی به بزرگی فتنه دجال اشاره شده و جهت رهایی و ایمن بودن از آن راهکارهایی ارائه گردیده است. به عنوان نمونه به احادیث زیر توجه فرمایید:

·         وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى‏ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِکُمْ قَالَ هُوَ الدَّجَّالُ وَ الصَّیْحَةُ ... [7]

·         ... عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ مَنْ قَرَأَ وَ أَکْثَرَ مِنْ قِرَاءَةِ الْقَارِعَةِ آمَنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ أَنْ یُؤْمِنَ بِهِ وَ مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ إِنْ شَاءَ اللَّه‏[8]

·         حَدَّثَنَا الشَّیْخُ الْفَقِیهُ ابْنِ بَابَوَیْهِ الْقُمِّیُّ ... عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ... وَ مَنْ صَامَ مِنْ رَجَبٍ أَرْبَعَةَ أَیَّامٍ عُوفِیَ مِنَ الْبَلَایَا کُلِّهَا مِنَ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ  ...[9]

 

ورود دجال به همه سرزمینها به جز مکه و مدینه

در برخی کتب شیعه نیز به موضوع ورود دجال به همه سرزمینها به جز مکه و مدینه اشاره شده و دلیل این امر نیز مبارکی آن دو ذکر گردیده است:

    وَ رُوِیَ أَنَّ الصَّادِقَ ع ذَکَرَ الدَّجَّالَ فَقَالَ لَا یَبْقَى مِنْهَا سَهْلٌ إِلَّا وَطِئَهُ إِلَّا مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةَ فَإِنَّ عَلَى کُلِّ نَقْبٍ مِنْ أَنْقَابِهِمَا مَلَکاً یَحْفَظُهُمَا مِنَ الطَّاعُونِ وَ الدَّجَّال[10]

 

ارتباط عیسی 7 و دجال، کشنده دجال کیست؟

در موضوع ارتباط عیسی ع و دجال در میان احادیث شیعه به مواردی برمی خوریم که قابل توجه و تامل است. در روایاتی که از دجال به عنوان نشانه ای از قیامت و آخرالزمان نام برده شده اکثرا نزول حضرت عیسی ع در کنار خروج دجال نام برده شده است.

    وَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ ص ... فَقَالَ لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى یُقْبَضَ الْعِلْمُ وَ تَکْثُرَ الزَّلَازِلُ ... وَ یَظْهَرَ الدَّجَّالُ وَ یَنْتَشِرَ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ یَنْزِلَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ ...[11]

 

در برخی کتب شیعی -به ویژه کتابهایی که حاوی مطالبی از کتب حدیثی عامه هستند- عیسی ع قاتل و از بین برنده دجال نام برده شده است؛ عباراتی مانند "یَقْتُلَ اللَّهُ الدَّجَّالَ عَلَى یَدَیْهِ" در این روایات موید مباشرت مستقیم ایشان در قتل دجال است:

    تفسیر فرات بن إبراهیم جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ خَیْثَمَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَى یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها إِلَى آخِرِ الْآیَةِ قَالَ یَعْنِی مَوَدَّتَنَا وَ ... یَا خَیْثَمَةُ سَیَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَعْرِفُونَ اللَّهَ مَا هُوَ وَ التَّوْحِیدَ حَتَّى یَکُونَ خُرُوجُ الدَّجَّالِ وَ حَتَّى یَنْزِلَ عِیسَى بْنُ مَرْیَمَ عَلَیْهِمَا الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ مِنَ السَّمَاءِ وَ یَقْتُلَ اللَّهُ الدَّجَّالَ عَلَى یَدَیْهِ وَ یُصَلِّیَ بِهِمْ رَجُلٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ أَ لَا تَرَى أَنَّ عِیسَى یُصَلِّی خَلْفَنَا وَ هُوَ نَبِیٌّ أَلَا وَ نَحْنُ أَفْضَلُ مِنْهُ[12]
    حدثنا عیسى ... عن الحرث بن عبد اللّه عن النبی (ص) قال: إذا نزل عیسى بن مریم و قتل الدجال تمتعوا تحیوا لیلة طلوع الشمس من مغربها و حتى تمنعوا بعد خروج الدجال أربعین سنة، لا یموت أحد و لا یمرض و یقول الرجل لغنمه و لدوابه إذهبوا فارعوا فی مکان کذا و کذا و تعالوا فی ساعة کذا و کذا و یرى الماشیة بین الزرعین لا تأکل منه سنبلة و لا تکسر بضلفها عودا و الحیات و العقارب ظاهرة لا تؤذی أحد و لا یؤذیها أحد و السبع على أبواب الدور یستطعم لا یؤذی احدا و یأخذ الرجل الصاع أو المد من القمح أو الشعیر فیبذره على وجه الأرض بلا حراث و لا کرائب فیدخل المد الواحد سبعمائة مد.[13]

 

بر خلاف ظاهر روایات بالا، در برخی روایات دیگر به اعانت عیسی ع در کشتن دجال اشاره شده است:

    ... یَا عِیسَى أَرْفَعُکَ إِلَیَّ ثُمَّ أُهْبِطُکَ فِی آخِرِ الزَّمَانِ لِتَرَى مِنْ أُمَّةِ ذَلِکَ النَّبِیِّ الْعَجَائِبَ وَ لِتُعِینَهُمْ عَلَى اللَّعِینِ الدَّجَّالِ أُهْبِطُکَ فِی وَقْتِ الصَّلَاةِ لِتُصَلِّیَ مَعَهُمْ إِنَّهُمْ أُمَّةٌ مَرْحُومَةٌ ...[14]

 

همچنین در برخی روایات، کشته شدن دجال به دست امام عصر ع بیان و ذکر شده است:

    حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ ... عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى خَلَقَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ نُوراً قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ بِأَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ فَهِیَ أَرْوَاحُنَا فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنِ الْأَرْبَعَةَ عَشَرَ فَقَالَ مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ الَّذِی یَقُومُ بَعْدَ غَیْبَتِهِ فَیَقْتُلُ الدَّجَّالَ وَ یُطَهِّرُ الْأَرْضَ مِنْ کُلِّ جَوْرٍ وَ ظُلْم‏[15]

شاید بتوان از مجموع روایات بالا –با فرض صحت سندی و متنی آنها- وجه جمعی تصویر نمود که آنهم عبارت است از کشته شده دجال به دست عیسی ع در زمان ظهور امام عصر ع که بدین ترتیب هم قتل دجال قابل استناد به عیسی ع است و هم مستند به ولی عصر ع (الله اعلم)

 

خروج دجال

در بعضی از روایات شیعه نیز به خصوصیات خروج دجال –محل، زمان و ...- اشاره اجمالی شده است. اگرچه تعداد این روایات اندک است –و بیشتر روایات تنها به خروج او اشاره کرده اند-، سعی می کنیم به تفکیک به این موارد اشاره نماییم:

 

مکان خروج

در بیشتر روایات وارده محل خروج دجال مشرق معرفی گردیده است:

    و من ذلک ما رواه وهب بن منبّه عن ابن عبّاس قال: قال رسول اللَّه ص: لمّا عرج بی إلى السماء نادانی ربّی: یا محمّد، إنّی أقسمت بی و أنا اللَّه الذی لا إله إلّا أنا أن ادخل الجنّة جمیع امّتک إلّا من أبى، ... إذا رفع العلم و کثر الجهل...، فهناک اظهر خسفا بالمشرق و خسفا بالمغرب، ثمّ یظهر الدجّال بالمشرق[16]

 

البته در برخی دیگر، از سرزمین خراسان به طور خاص نیز نام برده شده است:

    بصائر الدرجات مُعَاوِیَةُ بْنُ حُکَیْمٍ ... عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ دَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَلْخٍ فَقَالَ لَهُ یَا خُرَاسَانِیُّ تَعْرِفُ وَادِیَ کَذَا وَ کَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَ لَهُ تَعْرِفُ صَدْعاً فِی الْوَادِی مِنْ صِفَتِهِ کَذَا وَ کَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَ مِنْ ذَلِکَ یَخْرُجُ الدَّجَّالُ ...[17]
    ذکر السلیلی و رویناه من کتاب‏ تذییل محمد بن النجار ... قال رسول اللّه (ص) یخرج الدجال من قبل المشرق من مدینة یقال لها خراسان یتبعه أقوام کأن وجوههم المجان المطرقة.[18]

 

البته به طور نادر در روایاتی محل ظهور و خروج دجال سجستان[19]، کرمان[20] و یا بصره[21] نیز نام برده شده است. در روایت معروف امام علی 7 در مورد دجال نیز، اصفهان به عنوان محل خروج او معرفی گردیده است.[22]

 

زمان خروج

در مورد زمان ظهور و خروج دجال روایاتی که به طور صریح زمان آنرا بیان نماید و همزمانی یا قبل و بعد بودن آن با سایر حوادث را بیان کند، کمتر دیده می شود. تنها در برخی روایات، این حادثه یکی از آخرین حوادث وارد بر امت اسلامی شمرده شده است:

    و ذکر نعیم عن عبد اللّه بن عمر أنه قال ملاحم الناس خمس قد مضت ثنتان و ثلاث فی هذه الأمة ملحمة الترک و ملحمة الروم و ملحمة الدجال لیس بعد ملحمة الدجال ملحمة.[23]

 

البته با توجه به عبارات برخی روایات که ظهور دجال و سپس نزول عیسی ع و جدال ایشان و نیز نزول عیسی ع و نمازگذاری او با امامی از عترت پیامبر ص در آنها بیان شده است، می توان برداشت نمود که ظهور دجال همزمان با دو مورد دیگر است:

    تفسیر فرات بن إبراهیم ... عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع ... خَیْثَمَةُ سَیَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَعْرِفُونَ اللَّهَ مَا هُوَ وَ التَّوْحِیدَ حَتَّى یَکُونَ خُرُوجُ الدَّجَّالِ وَ حَتَّى یَنْزِلَ عِیسَى بْنُ مَرْیَمَ عَلَیْهِمَا الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ مِنَ السَّمَاءِ وَ یَقْتُلَ اللَّهُ الدَّجَّالَ عَلَى یَدَیْهِ وَ یُصَلِّیَ بِهِمْ رَجُلٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ ...[24]

 

البته قابل ذکر است روایتی در کتاب اعلام الوری ذکر شده که مشعر به این مطلب است که خروج دجال پس از ظهور و حکومت مهدی ع صورت می گیرد:

    قَالَ وَ أَخْبَرَنِی الْمُفِیدُ ... قَالَ کُنْتُ یَوْماً عِنْدَ الرَّشِیدِ فَذُکِرَ الْمَهْدِیُّ وَ مَا ذُکِرَ مِنْ عَدْلِهِ فَأُطْنِبَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ الرَّشِیدُ أَحْسَبُکُمْ تَحْسَبُونَهُ أَبِی الْمَهْدِیَ‏ حَدَّثَنِی ... أَنَّ النَّبِیَّ قَالَ لَهُ یَا عَمِّ یَمْلِکُ مِنْ وُلْدِی اثْنَا عَشَرَ خَلِیفَةً ثُمَّ تَکُونُ أُمُورٌ کَرِیهَةٌ شَدِیدَةٌ عَظِیمَةٌ ثُمَّ یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی یُصْلِحُ اللَّهُ أَمْرَهُ فِی لَیْلَةٍ فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ یَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یَخْرُجُ الدَّجَّال[25]

 

مردم در زمان خروج دجال

در مورد احوال مردم و شرایط زمان خروج دجال روایاتی در کتب شیعه دیده می شود که اکثرا به هدم دین و کمرنگ شدن اصول اسلام در جامعه اشاره دارند:

    کِتَابُ الْمُحْتَضَرِ، ... عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ رَفَعَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّهُ لَمَّا عُرِجَ بِی رَبِّی جَلَّ جَلَالُهُ أَتَانِی النِّدَاءُ ... قُلْتُ إِلَهِی فَمَتَى یَکُونُ ذَلِکَ فَأَوْحَى إِلَیَّ عَزَّ وَ جَلَّ یَکُونُ ذَلِکَ إِذَا رُفِعَ الْعِلْمُ وَ ظَهَرَ الْجَهْلُ وَ کَثُرَ الْقُرَّاءُ وَ قَلَّ الْعَمَلُ وَ کَثُرَ الْفَتْکُ وَ قَلَّ الْفُقَهَاءُ الْهَادُونَ وَ کَثُرَ فُقَهَاءُ الضَّلَالَةِ الْخَوَنَةُ وَ کَثُرَ الشُّعَرَاءُ وَ اتَّخَذَ أُمَّتُکَ قُبُورَهُمْ مَسَاجِدَ وَ حُلِّیَتِ الْمَصَاحِفُ وَ زُخْرُفَتِ الْمَسَاجِدُ وَ کَثُرَ الْجَوْرُ وَ الْفَسَادُ وَ ظَهَرَ الْمُنْکَرُ وَ أَمَرَ أُمَّتُکَ بِهِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ اکْتَفَى‏ الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَ صَارَتِ الْأُمَرَاءُ کَفَرَةً وَ أَوْلِیَاؤُهُمْ فَجَرَةً وَ أَعْوَانُهُمْ ظَلَمَةً وَ ذَوُو الرَّأْیِ مِنْهُمْ فَسَقَةً وَ عِنْدَ ذَلِکَ ثَلَاثَةُ خُسُوفٍ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَ خَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَ خَسْفٌ بِجَزِیرَةِ الْعَرَبِ وَ خَرَابُ الْبَصْرَةِ عَلَى یَدَیْ رَجُلٍ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ یَتْبَعُهُ الزُّنُوجُ وَ خُرُوجُ وَلَدٍ مِنْ وُلْدِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ع وَ ظُهُورُ الدَّجَّالِ یَخْرُجُ بِالْمَشْرِقِ مِنْ سِجِسْتَانَ ...[26]

 

البته می توان گفت این روایات بیان کننده همان احوال و اوضاع آخرالزمان و مردم  آن دوره است که در روایات دیگر شیعی هم به آنها اشاره شده است.

قابل ذکر آن است که در برخی روایات اشاره شده که بیشتر یاران دجال را یهودیان تشکیل می دهند.[27] البته در روایاتی نیز از اولاد زنا و صاحبان طیلسان سبز (پارچه‌‌ای که بر سر و دوش می‌اندازند([28] و یا زنان، یهودیان و اعراب[29] به عنوان بیشترین پیروان دجال نام برده اند.

 

دجال و ابن صائد

در مورد ارتباط دجال و ابن صائد و تطبیق ایندو باهم یا خلاف آن، در کتب شیعی به عکس کتب عامه سخن چندانی به میان نیامده است. در طی بررسیهایی که صورت گرفت، تنها در دو مورد این مطلب در روایات کتب شیعی مشاهده گردید؛ مورد اول در حدیثی است که در آن دیدار پیامبر9 با شخصی بیان شده که البته نام شخص در متن روایت نیامده ولی مشابه همین جریان در کتب عامه در مورد دیدار پیامبر9 با ابن صائد دیده می شد. البته الفاظ روایت و استفاده از واژه "حدثنا" این حدس را تقویت می کند که این روایت از کتب عامه نقل شده است:

    وَ قَدْ أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ الْحَدِیثِ بِأَصْبَهَانَ ... عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ إِنَّ النَّبِیَّ ص صَلَّى ذَاتَ یَوْمٍ الْفَجْرَ بِأَصْحَابِهِ ثُمَّ قَامَ مَعَ أَصْحَابِهِ حَتَّى أَتَى بَابَ دَارٍ بِالْمَدِینَةِ وَ طَرَقَ الْبَابَ فَخَرَجَتْ إِلَیْهِ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ مَا تُرِیدُ یَا أَبَا الْقَاسِمِ فَقَالَ ص یَا أُمَّ عَبْدِ اللَّهِ اسْتَأْذِنِی لِی عَلَیْهِ قَالَتْ یَا أَبَا الْقَاسِمِ مَا تَصْنَعُ بِعَبْدِ اللَّهِ فَوَ اللَّهِ إِنَّهُ لَمَجْهُودٌ فِی عَقْلِهِ یُحْدِثُ فِی ثَوْبِهِ وَ إِنَّهُ لَیُرَاوِدُنِی عَلَى الْأَمْرِ الْعَظِیمِ فَقَالَ اسْتَأْذِنِی لِی عَلَیْهِ قَالَتْ أَ عَلَى ذِمَّتِکَ قَالَ نَعَمْ وَ قَالَتِ ادْخُلْ فَدَخَلَ‏ فَإِذَا هُوَ فِی قَطِیفَةٍ یُهَیْنِمُ فِیهَا فَقَالَتْ أُمُّهُ اسْکُتْ وَ اجْلِسْ هَذَا مُحَمَّدٌ قَدْ أَتَاکَ فَسَکَتَ وَ جَلَسَ فَقَالَ لِلنَّبِیِّ ص مَا لَهَا لَعَنَهَا اللَّهُ لَوْ تَرَکَتْنِی لَأَخْبَرْتُکُمْ أَ هُوَ هُوَ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ مَا تَرَى قَالَ أَرَى حَقّاً وَ بَاطِلًا وَ أَرَى عَرْشاً عَلَى الْمَاءِ فَقَالَ قُلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ بَلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَمَا جَعَلَکَ اللَّهُ فِی ذَلِکَ أَحَقَّ مِنِّی فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ الثَّانِی صَلَّى بِأَصْحَابِهِ الْفَجْرَ ثُمَّ نَهَضَ وَ نَهَضُوا مَعَهُ حَتَّى طَرَقَ الْبَابَ فَقَالَتْ أُمُّهُ ادْخُلْ فَدَخَلَ فَإِذَا هُوَ فِی نَخْلَةٍ یُغَرِّدُ فِیهَا فَقَالَتْ لَهُ أُمُّهُ اسْکُتْ وَ انْزِلْ هَذَا مُحَمَّدٌ قَدْ أَتَاکَ فَسَکَتَ فَقَالَ لِلنَّبِیِّ ص مَا لَهَا قَاتَلَهَا اللَّهُ لَوْ تَرَکَتْنِی لَأَخْبَرْتُکُمْ أَ هُوَ هُوَ فَلَمَّا کَانَ الْیَوْمُ الثَّالِثُ صَلَّى بِأَصْحَابِهِ الْفَجْرَ ثُمَّ نَهَضَ وَ نَهَضُوا مَعَهُ حَتَّى أَتَوْا ذَلِکَ الْمَکَانَ فَإِذَا هُوَ فِی غَنَمٍ یَنْعِقُ بِهَا فَقَالَتْ لَهُ أُمُّهُ اسْکُتْ وَ اجْلِسْ هَذَا مُحَمَّدٌ قَدْ أَتَاکَ فَسَکَتَ وَ قَدْ کَانَتْ آیَاتٌ نَزَلَتْ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ مِنْ سُورَةِ الدُّخَانِ فَقَرَأَهَا بِهِمُ النَّبِیُّ ص فِی صَلَاةِ الْغَدَاةِ ثُمَّ قَالَ اشْهَدْ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ بَلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَمَا جَعَلَکَ اللَّهُ بِذَلِکَ أَحَقَّ مِنِّی فَقَالَ النَّبِیُّ ص إِنِّی خَبَأْتُ لَکَ خَبِیئاً فَمَا هُوَ قَالَ الدَّخُّ الدَّخُّ فَقَالَ النَّبِیُّ ص اخْسَأْ اخْسَأْ إِنَّکَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَکَ وَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَکَ وَ لَنْ تَنَالَ إِلَّا مَا قُدِّرَ لَکَ‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِیُّ لِأَصْحَابِهِ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا وَ قَدْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ الدَّجَّالَ وَ إِنَّ اللَّهَ أَخَّرَهُ إِلَى یَوْمِکُمْ هَذَا فَمَهْمَا تَشَابَهَ عَلَیْکُمْ مِنْ أَمْرِهِ فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَیْسَ بِأَعْوَرَ وَ إِنَّهُ یَخْرُجُ عَلَى حِمَارٍ عَرْضُ مَا بَیْنَ أُذُنَیْهِ مِیلٌ یَخْرُجُ وَ مَعَهُ جَنَّةٌ وَ نَارٌ وَ جَبَلٌ مِنْ خُبْزٍ وَ نَهَرٌ مِنْ مَاءٍ أَکْثَرُ أَتْبَاعِهِ الْیَهُودُ وَ النِّسَاءُ وَ الْأَعْرَابُ یَدْخُلُ آفَاقَ الْأَرْضِ کُلَّهَا إِلَّا مَکَّةَ وَ لَابَتَیْهَا وَ الْمَدِینَةَ وَ لَابَتَیْهَا[30]

 

عبارات انتهایی روایت حاوی مطالبی در مورد دجال است که کم و بیش در روایات دیگر گفته شده است. مورد دوم که به طور صریح در آن به تطبیق دجال و ابن صائد اشاره شده، روایت معروفی از امام علی ع در مورد دجال است که در آن امیرالمؤمنین ع به بیان ویژگیهای دجال می پردازند و ما در انتهای این فصل روایت را به طور کامل می آوریم.

 

کلام امام علی 7 در مورد دجال

یکی از منابع مهم در مبحث دجال در کتب شیعی حدیثی منقول از امیر مؤمنان علی ع در مورد این شخص است که در آن امام در طی یک پرسش و پاسخ به سوالاتی در مورد دجال پاسخ می دهند. در ابتدای این حدیث امام ع در پاسخ به سوال زمان خروج دجال، به اوضاع زمانی آن دوران اشاره می نمایند که نشان از کمرنگ شدن مبانی و علائم دینی در آن عصر دارد و در طی مباحث پیشین به آنها اشاره شد. سپس علی ع در جواب سائل به اینکه دجال کیست، او را همان صائد بن صید معرفی می کند و سپس خصوصیات ظاهری، محل خروج، پیروان او، شیوه دعوت او، جنگ او با مسلمین و سرانجام کشته شدن او در سرزمین شام به دست حضرت ولی عصر عج –که در روایت به صورت "عَلَى یَدِ مَنْ یُصَلِّی الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ ع خَلْفَهُ " آمده، بیان می شود. به دلیل اهمیت و جایگاه منحصر به فرد این روایت، آنرا به طور کامل در ذیل نقل می نماییم:

    حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ ... عَنِ النَّزَّالِ بْنِ سَبْرَةَ قَالَ خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع فَحَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَثْنَى عَلَیْهِ وَ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ سَلُونِی أَیُّهَا النَّاسُ قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی ثَلَاثاً فَقَامَ إِلَیْهِ صَعْصَعَةُ بْنُ صُوحَانَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَتَى یَخْرُجُ الدَّجَّالُ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ ع اقْعُدْ فَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ کَلَامَکَ وَ عَلِمَ مَا أَرَدْتَ وَ اللَّهِ مَا الْمَسْئُولُ عَنْهُ بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ وَ لَکِنْ لِذَلِکَ عَلَامَاتٌ وَ هَیَئَاتٌ یَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً کَحَذْوِ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْبَأْتُکَ بِهَا قَالَ نَعَمْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ ع احْفَظْ فَإِنَّ عَلَامَةَ ذَلِکَ إِذَا أَمَاتَ النَّاسُ الصَّلَاةَ وَ أَضَاعُوا الْأَمَانَةَ وَ اسْتَحَلُّوا الْکَذِبَ وَ أَکَلُوا الرِّبَا وَ أَخَذُوا الرِّشَا وَ شَیَّدُوا الْبُنْیَانَ وَ بَاعُوا الدِّینَ بِالدُّنْیَا وَ اسْتَعْمَلُوا السُّفَهَاءَ وَ شَاوَرُوا النِّسَاءَ وَ قَطَعُوا الْأَرْحَامَ وَ اتَّبَعُوا الْأَهْوَاءَ وَ اسْتَخَفُّوا بِالدِّمَاءِ وَ کَانَ الْحِلْمُ ضَعْفاً وَ الظُّلْمُ فَخْراً وَ کَانَتِ الْأُمَرَاءُ فَجَرَةً وَ الْوُزَرَاءُ ظَلَمَةً وَ الْعُرَفَاءُ خَوَنَةً وَ الْقُرَّاءُ فَسَقَةً وَ ظَهَرَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ وَ اسْتُعْلِنَ الْفُجُورُ وَ قَوْلُ الْبُهْتَانِ وَ الْإِثْمُ وَ الطُّغْیَانُ وَ حُلِّیَتِ الْمَصَاحِفُ وَ زُخْرِفَتِ الْمَسَاجِدُ وَ طُوِّلَتِ الْمَنَارَاتُ وَ أُکْرِمَتِ الْأَشْرَارُ وَ ازْدَحَمَتِ الصُّفُوفُ وَ اخْتَلَفَتِ الْقُلُوبُ وَ نُقِضَتِ الْعُهُودُ وَ اقْتَرَبَ الْمَوْعُودُ وَ شَارَکَ النِّسَاءُ أَزْوَاجَهُنَّ فِی التِّجَارَةِ حِرْصاً عَلَى الدُّنْیَا وَ عَلَتْ أَصْوَاتُ الْفُسَّاقِ وَ اسْتُمِعَ مِنْهُمْ وَ کَانَ زَعِیمُ الْقَوْمِ أَرْذَلَهُمْ وَ اتُّقِیَ الْفَاجِرُ مَخَافَةَ شَرِّهِ وَ صُدِّقَ الْکَاذِبُ وَ اؤْتُمِنَ الْخَائِنُ وَ اتُّخِذَتِ الْقِیَانُ وَ الْمَعَازِفُ وَ لَعَنَ آخِرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَوَّلَهَا وَ رَکِبَ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ السُّرُوجَ وَ تَشَبَّهَ النِّسَاءُ بِالرِّجَالِ وَ الرِّجَالُ بِالنِّسَاءِ وَ شَهِدَ الشَّاهِدُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُسْتَشْهَدَ وَ شَهِدَ الْآخَرُ قَضَاءً لِذِمَامٍ بِغَیْرِ حَقٍّ عَرَفَهُ وَ تُفُقِّهَ لِغَیْرِ الدِّینِ وَ آثَرُوا عَمَلَ الدُّنْیَا عَلَى الْآخِرَةِ وَ لَبِسُوا جُلُودَ الضَّأْنِ عَلَى قُلُوبِ الذِّئَابِ وَ قُلُوبُهُمْ أَنْتَنُ مِنَ الْجِیَفِ وَ أَمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ فَعِنْدَ ذَلِکَ الْوَحَا الْوَحَا ثُمَّ الْعَجَلَ الْعَجَلَ خَیْرُ الْمَسَاکِنِ یَوْمَئِذٍ بَیْتُ الْمَقْدِسِ وَ لَیَأْتِیَنَّ عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ یَتَمَنَّى أَحَدُهُمْ أَنَّهُ مِنْ سُکَّانِهِ فَقَامَ إِلَیْهِ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَنِ الدَّجَّالُ فَقَالَ أَلَا إِنَّ الدَّجَّالَ صَائِدُ بْنُ الصَّیْدِ فَالشَّقِیُّ مَنْ صَدَّقَهُ وَ السَّعِیدُ مَنْ کَذَّبَهُ یَخْرُجُ مِنْ بَلْدَةٍ یُقَالُ لَهَا أَصْفَهَانُ مِنْ قَرْیَةٍ تُعْرَفُ بِالْیَهُودِیَّةِ عَیْنُهُ الْیُمْنَى مَمْسُوحَةٌ وَ الْعَیْنُ الْأُخْرَى فِی جَبْهَتِهِ تُضِی‏ءُ کَأَنَّهَا کَوْکَبُ الصُّبْحِ فِیهَا عَلَقَةٌ کَأَنَّهَا مَمْزُوجَةٌ بِالدَّمِ بَیْنَ عَیْنَیْهِ مَکْتُوبٌ کَافِرٌ یَقْرَؤُهُ کُلُّ کَاتِبٍ وَ أُمِّیٍّ یَخُوضُ الْبِحَارَ وَ تَسِیرُ مَعَهُ الشَّمْسُ بَیْنَ یَدَیْهِ جَبَلٌ‏ مِنْ دُخَانٍ وَ خَلْفَهُ جَبَلٌ أَبْیَضُ یَرَى النَّاسُ أَنَّهُ طَعَامٌ یَخْرُجُ حِینَ یَخْرُجُ فِی قَحْطٍ شَدِیدٍ تَحْتَهُ حِمَارٌ أَقْمَرُ خُطْوَةُ حِمَارِهِ مِیْلٌ تُطْوَى لَهُ الْأَرْضُ مَنْهَلًا مَنْهَلًا لَا یَمُرُّ بِمَاءٍ إِلَّا غَارَ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ یُنَادِی بِأَعْلَى صَوْتِهِ یَسْمَعُ مَا بَیْنَ الْخَافِقَیْنِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الشَّیَاطِینِ یَقُولُ إِلَیَّ أَوْلِیَائِی أَنَا الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّى وَ قَدَّرَ فَهَدى‏ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلى‏ وَ کَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ إِنَّهُ أَعْوَرُ یَطْعَمُ الطَّعَامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ وَ إِنَّ رَبَّکُمْ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ بِأَعْوَرَ وَ لَا یَطْعَمُ وَ لَا یَمْشِی وَ لَا یَزُولُ تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً أَلَا وَ إِنَّ أَکْثَرَ أَتْبَاعِهِ یَوْمَئِذٍ أَوْلَادُ الزِّنَا وَ أَصْحَابُ الطَّیَالِسَةِ الْخُضْرِ یَقْتُلُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِالشَّامِ عَلَى عَقَبَةٍ تُعْرَفُ بِعَقَبَةِ أَفِیقٍ لِثَلَاثِ سَاعَاتٍ مَضَتْ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ عَلَى یَدِ مَنْ یُصَلِّی الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ ع خَلْفَهُ أَلَا إِنَّ بَعْدَ ذَلِکَ الطَّامَّةَ الْکُبْرَى قُلْنَا وَ مَا ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ خُرُوجُ دَابَّةٍ مِنَ الْأَرْضِ مِنْ عِنْدِ الصَّفَا مَعَهَا خَاتَمُ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ عَصَا مُوسَى ع یَضَعُ الْخَاتَمَ عَلَى وَجْهِ کُلِّ مُؤْمِنٍ فَیَنْطَبِعُ فِیهِ هَذَا مُؤْمِنٌ حَقّاً وَ یَضَعُهُ عَلَى وَجْهِ کُلِّ کَافِرٍ فَیَنْکَتِبُ هَذَا کَافِرٌ حَقّاً حَتَّى إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیُنَادِی الْوَیْلُ لَکَ یَا کَافِرُ وَ إِنَّ الْکَافِرَ یُنَادِی طُوبَى لَکَ یَا مُؤْمِنُ وَدِدْتُ أَنِّی الْیَوْمَ کُنْتُ مِثْلَکَ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً ثُمَّ تَرْفَعُ الدَّابَّةُ رَأْسَهَا فَیَرَاهَا مَنْ بَیْنَ الْخَافِقَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ ذَلِکَ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا فَعِنْدَ ذَلِکَ تُرْفَعُ التَّوْبَةُ فَلَا تَوْبَةٌ تُقْبَلُ وَ لَا عَمَلٌ یُرْفَعُ وَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً ثُمَّ قَالَ ع لَا تَسْأَلُونِّی عَمَّا یَکُونُ بَعْدَ هَذَا فَإِنَّهُ عَهْدٌ عَهِدَهُ إِلَیَّ حَبِیبِی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ لَا أُخْبِرَ بِهِ غَیْرَ عِتْرَتِی قَالَ النَّزَّالُ بْنُ سَبْرَةَ فَقُلْتُ لِصَعْصَعَةَ بْنِ صُوحَانَ یَا صَعْصَعَةُ مَا عَنَى أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع بِهَذَا فَقَالَ صَعْصَعَةُ یَا ابْنَ سَبْرَةَ إِنَّ الَّذِی یُصَلِّی خَلْفَهُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ ع هُوَ الثَّانِی عَشَرَ مِنَ الْعِتْرَةِ التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ع وَ هُوَ الشَّمْسُ‏ الطَّالِعَةُ مِنْ مَغْرِبِهَا یَظْهَرُ عِنْدَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ فَیُطَهِّرُ الْأَرْضَ وَ یَضَعُ مِیزَانَ الْعَدْلِ فَلَا یَظْلِمُ أَحَدٌ أَحَداً فَأَخْبَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّ حَبِیبَهُ رَسُولَ اللَّهِ ص عَهِدَ إِلَیْهِ أَنْ لَا یُخْبِرَ بِمَا یَکُونُ بَعْدَ ذَلِکَ غَیْرَ عِتْرَتِهِ الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِین‏[31]

 

نتیجه گیری

با مقایسه احادیثی که از هریک از دو مذهب به تفکیک و به صورت موضوعی بیان گردید، می توان برداشتهای زیر را نمود.

1.       کثرت احادیث در موضوع دجال در کتب عامه و کمی روایات شیعه در این موضوع[32] قابل تامل است.

2.       با دقت در روایات گوناگونی که در کتب شیعه آمده است، تشکیک در موجودیت و فردیت دجال از نظر امامیه قابل قبول نیست و شاید بتوان با نظر به آنها وجود دجال را از راه تواتر و یا استفاضه ثابت نمود؛ گرچه خصوصیات دیگر او را نتوان به راحتی اثبات کرد.

3.       بسیاری خصوصیات مذکور در روایات دو مذهب را می توان مشترک دانست. مواردی همچون نشانه قیامت بودن ظهور او، رابطه او با ابن صائد، برخی خصوصیات ظاهری و یا محل خروج وی از موارد مشترک در روایات شیعه و سنی است اگرچه در برخی موارد و موضوعات، شیعه تعداد اندکی روایت دارد.

4.       در برخی روایات شیعی مواردی به چشم می خورد که در کتب اهل سنت وجود ندارد. از جمله این موارد می توان به همراهی ظهور دجال با برخی نشانه ها همچون سفیانی اشاره نمود. از طرف دیگر مواردی همچون شیوه جنگ عیسی ع با دجال چنان که در کتب عامه آمده در کتابهای شیعی کمتر دیده می شود.

5.       قاتل دجال همانگونه که پیش از این اشاره شد، در احادیث عامه و برخی روایات شیعه حضرت عیسی ع معرفی گردیده است گرچه در بیشتر احادیث شیعه، امام عصر عج به عنوان فردی که دجال را می کشد، معرفی شده است. راه حلی جهت رفع تعارض روایات شیعی در این مورد پیش از این اشاره گردید.

6.       با دقت در کتب حدیثی عامه و شیعه شاید بتوان گفت موجودیت عجیب و منحصر به فرد دجال در روایات عامه بیشتر مورد توجه قرار گرفته است و در مقابل، امامان معصوم : در روایات شیعی به احوال مردم آخرالزمان و دوری آنها از دین و شرایط زمان ظهور دجال پرداخته اند و شاید موجودیت عجیب دجال برای آن حضرات از درجه اهمیت اصلی برخوردار نبوده است.

7.       دجال در روایات دو مذهب اسلامی بیشتر با آخرالزمان گره خورده است و نه لزوما ظهور موعود نهایی. البته در روایات شیعه پیوند دجال با ظهور حضرت ولی عصر ع در مواردی صراحتا اشاره شده ولی در کتب اهل سنت موردی که صراحتا ارتباطی بین این دو برقرار کند، مشاهده نگردید مگر آنکه با توجه به هنگام نزول عیسی ع و همزمانی آن با ولایت امامی از مسلمین –که در برخی احادیث دیگر عامه به آن اشاره شده است- و نیز ارتباط حضرت مسیح ع با دجال در روایات بتوان این مطلب را رهگیری نمود.

 

فهرست منابع

منابع اهل سنت که از لوح فشرده "الشامله" که حاوی کتب اهل سنت است، استفاده گردیده است:

    صحیح بخاری
    صحیح مسلم
    سنن الترمذی
    سنن ابی داود
    سنن ابن ماجه
    سنن نسائی
    موطأ مالک
    سنن الدارمی
    مستدرک حاکم
    المعجم الکبیر

 

منابع شیعه که در این تحقیق به آنها مراجعه شده است:

    الإحتجاج على أهل اللجاج، احمد بن على طبرسى(قرن 6)‏، 2 جلد، انتشارات مرتضى‏، مشهد، 1403 ق‏، چاپ اول
    الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، شیخ مفید(413 ق)، 2 جلد، انتشارات کنگره شیخ مفید، قم‏، 1413 ق‏، چاپ اول‏
    إرشاد القلوب إلى الصواب، شیخ حسن دیلمى‏(841 ق‏)، 2 جلد، انتشارات شریف رضى‏، قم‏، 1412 ق‏، چاپ اول‏
    إعلام الورى بأعلام الهدى، شیخ طبرسى‏(548 ق‏)، انتشارات اسلامیه‏، تهران‏، 1390 ق‏، چاپ سوم‏
    أمالی الصدوق‏، شیخ صدوق‏(386 ق‏)، انتشارات اعلمى‏، بیروت‏، 1400 ق‏، چاپ پنجم‏
    أمالی المفید، شیخ مفید(413 ق‏)، انتشارات کنگره شیخ مفید، قم‏، 1413 ق‏، چاپ اول‏
    بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار:، علامه مجلسى‏(1111 ق‏)، 42 جلد، انتشارات اسلامیه‏، تهران‏
    ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، شیخ صدوق‏(386 ق‏)، انتشارات دار الرضى‏، قم‏، 1406 ق‏، چاپ اول‏
    الجواهر السنیة- کلیات حدیث قدسى‏، محدث عاملى(1104 ق‏)- زین العابدین کاظمى خلخالى‏، انتشارات دهقان‏، تهران‏، 1380 ش‏، چاپ سوم‏
     الخرائج و الجرائح‏، قطب راوندى‏(573 ق‏)، 3 جلد، انتشارات مدرسه امام مهدى‏ 4 قم‏، 1409 ق‏، چاپ اول‏
     الخصال‏، شیخ صدوق‏(386 ق)، 2 جلد، انتشارات جامعه مدرسین‏، قم‏، 1362 ش‏، چاپ اول‏
    علل الشرائع‏، شیخ صدوق‏(386 ق‏)، 2 جلد، انتشارات داورى‏، قم‏، چاپ اول‏
    الغیبة للنعمانی‏، محمد بن ابراهیم نعمانى‏(قرن چهارم‏)، نشر صدوق، تهران‏، 1397 ق‏، چاپ اول‏
    الکافی‏، شیخ کلینى‏(329 ق‏)، 5 جلد، انتشارات اسلامیه‏، تهران‏، 1362 ش‏، چاپ دوم‏
    کمال الدین و تمام النعمة، شیخ صدوق‏(386 ق‏)، 2 جلد، انتشارات اسلامیه‏، تهران‏، 1395 ق‏، چاپ دوم‏
    الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر4، سید ابن طاوس‏(664 ق‏)، انتشارات شریف رضی، قم، 1370 ش‏، چاپ اول‏
    من لا یحضره الفقیه‏، شیخ صدوق‏(386 ق‏)، 4 جلد، انتشارات جامعه مدرسین‏، قم‏، 1404 ق‏، چاپ دوم‏

تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، محدث عاملى‏(1104 ق‏)، 3 جلد، انتشارات آل البیت‏:، قم‏، 1409 ق‏، چاپ اول‏

 

 

 

[1] - الخصال، ج‏2،ص431 و نیز صفحات 446 و 449 همین کتاب

[2] - الخرائج و الجرائح ج‏3  ص1148 باب العلامات الکائنة قبل خروج المهدی و معه ع

[3]  - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ج‏64 ص 32

 

[4] - أمالی الصدوق ص585 المجلس السادس و الثمانون‏ و نیز أمالی المفید ص126 المجلس الخامس عشر

[5] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏2 ص160 باب 21

[6] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏27 ص205 باب 8 و مشابه این روایت در بحار الأنوار ج‏52 ص335  و بحار ج‏23 ص 105

[7] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏9 ض205 باب 1

[8] - ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ص125

[9] - أمالی الصدوق ص534

[10] - من لا یحضره الفقیه ج‏2 ص564  باب تحریم المدینة و فضلها ش م 3156

[11] - إرشاد القلوب إلى الصواب ج‏1 ص66

[12] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ج‏24 ص 328

[13] - الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر 4  ص97 این مطلب در صفحات 96 و 117 هم آمده است.

[14] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏1 ص160 و نیز إعلام الورى بأعلام الهدى ص 13 و أمالی الصدوق ص 272 و الخرائج و الجرائح ج‏3 ص1062

[15] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏2 ص335

[16] - الجواهر السنیة-کلیات حدیث قدسى ص529

[17] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏26 ص189

[18] - الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر (عج) ص152 – مشابه این روایت در کتب اهل سنت نیز آمده است که پیش از این ذکر گردید.

[19] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏52 ص 278   

[20] - الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر (عج) ص87

[21] - همان ص 133

[22] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏2 ص528   

[23] - الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر 4ص86 – قابل ذکر آنکه این روایت از کتب اهل سنت اخذ شده و به معصوم هم نمی رسد.

[24] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏24 ص 328

[25] - إعلام الورى بأعلام الهدى  ص386  الفصل الأول فی ذکر بعض الأخبار التی جاءت فی النص على عدد الاثنی عشر من الأئمة من طریق العامة على طریق الإجمال

[26] - بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارج‏52 ص278  باب 25 – مشابه این روایت در إرشاد القلوب إلى الصواب ج‏1  ص66 هم آمده است.

[27] - الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر (عج) ص152

[28] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏2 ص528   

[29] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏ 2 ص 528 و نیز الخرائج و الجرائح ج‏3 ص1138

[30] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏ 2 ص 528 و نیز الخرائج و الجرائح ج‏3 ص1138

[31] - کمال الدین و تمام النعمة ج‏2 ص528   

[32] - به عنوان نمونه در پژوهش اینجانب در 10 کتاب عامه، 258 حدیث و در بیش از 10 کتاب شیعی تنها 50 حدیث یافته شد.

 
 



نظرات:

نام:
پست الکترونیکی:
متن یادداشت :
کد امنیتی :