wait لطفا صبر کنید

صفحه اصلی » مجله شماره 19 » مقالات
بازدید: 4399
0/0 (0)
جهانی شدن و تأثیر آن بر معماری خانه و فرهنگ خانواده
 

محمدرضا ضیغمیان 
بسم الله الرحمن الرحیم

 

چکیده

پدیده جهانی‌ شدن با ایجاد دگرگونی در ابعاد مختلف زندگی ـ‌ به ویژه بعد فرهنگی جوامع ـ‌ مساله‌ای است که خواه ناخواه ذهن تحلیلگران اجتماعی را به خویش مشغول کرده است. بر این اساس، بیشترین دلمشغولی تحلیلگران، متمرکز بر آسیب‌های فرهنگی‌ای است که جهانی شدن در جوامع ایجاد می‌کند.

ما در این نوشتار برآنیم که موضوع جهانی شدن و تأثیر آن بر معماری خانه و به دنبال آن اثر آن بر فرهنگ خانواده را بررسی کنیم. جهانی شدن گرچه می‌توانند آثار مثبتی برای یک فرهنگ به همراه بیاورد اما باید توجه داشت که آثار منفی و مخرّب آن بر همه عرصه‌های زندگی یک جامعه ، خاصّه جامعه سنتی از دید ما پنهان نماند . لذا ما این مقاله را در دو بخش پی می‌گیرم:   1.جهانی شدن و تأثیر آن بر معماری

2. عصر ظهور و تعامل آن پدیده‌های جهانی شدن

کلیدواژگان: جهانی شدن «جهانی‌سازی» ،فرهنگ، معماری.

 

بر این اساس مقاله پیش رو در پی پاسخ‌دهی به این پرسش است که در فرایند جهانی شدن چه چالشهایی در عرصه‌ معماری خانه و فرهنگ خانواده وجود دارد و فرهنگ خانواده را مورد تهدید قرار می‌دهد لذا قبل از بررسی موضوع لازم است واژگانی را تعریف نمائیم تا مسأله روشن‌تر شود.

جهانی شدن (جهانی‌سازی):

تلاش برای جهانی‌سازی پیشنه طولانی دارد و از نیمه دوم قرن بیستم، به ویژه در ده سال گذشته به یکی از واژگان کلیدی و نیز به موضوعی محوری در علوم اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است.

در تعریف جهانی‌سازی «جهانی‌ شدن» گفته‌اند: گسترش فرهنگ یک کشور یا یک بلوک، به سراسر کره زمین یا تلاش برای گسترش جهانی الگوها و ایده‌های خاص.[1]

این تلاش به آن علت صورت می‌گیرد تا بر کشورهای دیگر جهان تأثیر گذارده، آنها را در یک نظم نوین و دلخواه گرد هم آورند. قابل ذکر است که دنیای غرب اغلب از جهانی‌سازی به جهانی‌شدنی تعبیر می‌کنند تا اذهان عمومی را از فاجعه‌ای که درحال شکل‌گیری است منحرف نماید. آنها با بکار بردن جهانی شدن می‌خواهند بگویند جهانی شدن یک پدیده طبیعی و مفید است که با بالضروره فاعلی ندارد و آن فرایند توسعه طبیعی تکنولوژی اطلاعات است که در غرب پدید آمده و غرب درصدد آن است که به جهان هدیه نماید.

فرهنگ:

 در تعریف فرهنگ باید گفت که حدود یکصد تعریف برای فرهنگ ارائه شده است[2]  «ادوار با رنت تایلوری فرهنگ را کلیت در هم تافته تعریف کرده که شامل «دانش، دین، هنر، قانون، اخلاقیات و هرگونه توانایی و عادتی است که آدمی همچون عضوی از جامعه به دست می‌آورد»[3]

معماری

وقتی اسمی از معماری می‌بریم این معماری بمعنای معماری که کارشناسان آثار باستانی به عنوان یک بنای تاریخی از آن یاد می‌کنند نیست، بلکه مراد از معماری نوع ساختمان و ساختمان‌سازی است که مردم در آن زندگی می‌کنند. لذا در بحث معماری خانه از دو واژه زیاد استفاده می‌شود: 1) خانه     2)مسکن

اصولاً خانه بیشتر به معنای سکونتگاه انسانی اطلاق می‌شود لذا هر آنچه که انسان با آن سروکار دارد دارای پسوند خانه می‌باشد مانند: کتاب‌خانه، قهوه‌خانه، آشپزخانه، زورخانه، داروخانه، نمازخانه و... اما مسکن و تعابیری از این دست مثل سکونتگاه،‌ زیست‌گاه و امثال آن برای توصیف محل سایر حیوانات به کار می‌رود. لذا در معماری شهری حتی روی اسم‌گذاری خانه دقت شود زیرا بار معنایی خانه به مراتب بیشتر از مسکن می‌باشد.

بخش اول: تأثیرات جهانی شدن بر معماری خانه

اگر یک نگاه سطحی به نوع خانه‌‌سازی در گذشته و سنتی با خانه‌سازی و نوع معماری آن در عصر جدید داشته باشیم در می‌یابیم که در گذشته عناوینی چون: اندرونی، بیرونی، شرقی و غربی، شمالی، جنوبی، رو به آفتاب و غیره بوده است که در عصر جدید خانه‌سازی دیگر به آن تعابیر کسی توجهی ندارد یا لااقل کمتر توجه می‌کنند. امروزه آن تعابیر جای خود را به عناوینی چون: فضای بهینه، مدرنیته یا با اصطلاح عامیانه دارای کلاس است یا نه، داده است که خود این تبدّل اثرات منفی بر اخلاق، روحیه و نوع تفکر افراد می‌گذارد. لذا ما به مواردی از این تأثیرگذاری اشاره می‌نمائیم.

1. تحدید حریم خصوصی

یکی از چیزهایی که در معماری باید در نظر گرفت این است که معماری باید با توجه به مناسبات تاریخی، اقلیمی،‌ آئینی و مذهبی شکل گیرد بمعنای اینکه نوع خانه‌سازی در کشور اسلامی(ایران) باید متفاوت از کشورهای غربی باشد. اگر اینگونه نباشد شاهد آن خواهیم بود که در هر دوره شکل معماری خانه‌ها تغییر اساسی می‌کند که هیچ همخوانی با فرهنگ ایرانی اسلامی ما ندارد. شایان ذکر است که خانه نه تنها یک محل برای آرمیدن است بلکه یک مکانی است که هویّت فردی یا جمعی افراد را تشکیل می‌دهد لذا به خانه می‌گویند حریم خصوصی زیرا در آن حرمت افراد نگه‌ داشته می‌شود. در جوامع غربی مهمترین دغدغه در امر خانه‌سازی شیوه توضیح فضا و تقسیم‌بندی آن برای همه افراد خانواده آن هم بصورت جداگانه (اتاق خصوصی) پذیرایی، اتاق خواب و... اما در فرهنگهایی که ارزش اجتماع‌گرایانه در آنها بیشتر باشد، مفهوم حریم خصوصی متفاوت است و به خانه با دید حریم و حفظ و صیانت نگاه می‌شود.

2. فردگرایی

از دیگر آثار منفی جهانی‌سازی ، فردگرایی و فردی شدن خانه و محیط زندگی می‌باشد. یکی از چیزهایی که در فرهنگ غرب وجود دارد این است که هر فرد به دنبال جدایی گزینی می‌باشد به گونه‌ای که افراد یک خانواده در یک خانه از هم جدا زندگی می‌کنند و فقط وقت غذا دور هم جمع می‌شوند. یا در ارتباط همسایگان می‌بینیم که زندگی‌ها فردی شده و همسایه‌ها از هم بی‌خبرند، خصوصاً‌در زندگی آپارتمان‌نشینی که همه به فکر خود هستند و کمتر از حال دیگر همسایه‌ها خبردارند.

3. برداشته شدن فاصله ها

از آثار منفی جهانی‌سازی این است که خانه و مسکن دیگر کمتر نقش ایجاد فاصله بین خودی و غیره را در فرهنگ دارد. انسان معاصر بیشتر مایل به افشای خود و در معرض دید دیگران قرار داشتن و یک خودنمایی دارد، گویی دیگر چیزی برای مخفی نگه‌داشتن وجود ندارد لذا می‌بینیم دیوارهای خانه‌ها کوتاه یا برداشته می‌شود و جای خود را به نرده و حصارهای تزئینی می‌دهد،‌ اتاقهای همه یکسره و باز می‌شود، آشپزخانه‌ها اُپن می‌گردد و اندرونی و بیرونی یکی می‌شود پنجره‌ها به بیرون افزایش می‌یابد حتی تزئین خانه‌ها مثل شیشه‌ها آینه‌ای «رفلکس» می‌گردد که همه باعث از میان بردن فاصله‌ها می‌شود.

4. جابجایی فضاهای درون خانه

یکی از تأثیرات جهانی‌سازی اثرگذاری بر نوع معماری درون خانه است .در گذشته این‌طور بود که برای هریک از قسمت‌های خانه فکر می‌شد که هر جزء را در کجای ساختمان قرار دهند تا کمترین ضرر و بیشترین سود را داشته باشد بعنوان مثال در معماری سنتی آشپزخانه را در جایی از ساختمان قرار می‌دادند که کدبانو در دید نامحرم نباشد. از طرفی بوی غذا به محیط خانه سرایت نکند و خانم خانه بتواند به راحتی کار خود  را انجام دهد ولی امروزه شاهد این هستیم که آشپزخانه در وسط ساختمان و درست در دید نامحرم واقع می‌شود لذا برای چاره این مشکل دست به دامان پرده و جداکنندهایی از این قبیل می‌شویم. یا بعنوان نمونه در معماری قدیم پست‌ترین جای زمین را به سرویس بهداشتی اختصاص می‌دادند اما در زندگی مدرن امروزی بهترین جای ساختمان بعنوان سرویس انتخاب می‌شود که این خود اثرات زیادی بر محیط و روح و روان افراد می‌گذارد.

بخش دوم: عصرظهور و تعامل آن با معماری مدرن

1. بستن پنجره‌های مشرف به کوچه

یکی از چیزهایی که در فساد و خیانتهای زناشویی و نظایری از این دست نقش دارد وجود پنجره‌های مشرف به کوچه و خیابان است. وجود این پنجره‌ها هرچند ناخواسته باعث می‌شود که هر آنچه که در درون خانه می‌گذرد به بیرون انتقال یابد بخصوص در فصل گرما که این کار سهل‌تر می‌گردد لذا یکی از کارهایی که در زمان ظهور حضرت صورت می‌گیرد مسدود کردن پنجره‌های مشرف به کوچه است. در روایت آمده که «و سدّ کل کوّة الی الطریق»[4]

2. برچیده شدن بالکن‌ها و ناودانها

یکی دیگر از چیزهایی که در خانه‌سازی مدرن به چشم می‌خورد و به بهانه استفاده از فضاء (تراکم) وسیله‌ای برای درآمدزایی تبدیل شده ساختن بالکن‌ در بیرون خانه که در مواردی آثار منفی خواهد داشت و موجب تجاوز به حقوق عمومی می‌گردد. در روایت آمده که در زمان حضرت «سدّ کل جناح و کنیف و میزاب الی الطریق» تمامی بالکن‌ها و فاضلابها و ناودانهایی که مشرف و یا واقع در راه مردم هست را می‌بندد.[5]

3. تخریب خانه‌های مشرف به همسایه‌

یکی از آسیبهایی که در خانه‌سازی عصر حاضر با آن مواجه هستیم خانه‌سازی مشرف به خانه‌های دیگران است. این مورد علاوه بر مزاحمت برای همسایگان می‌تواند خطرات جدی در عرصه فرهنگ و اجتماع داشته باشد لذا در زمان ظهور حضرت مهدی4 خانه‌هایی که مشرف به حریم دیگران است توسط حضرت تخریب یا مسدود می‌گردد.[6]  در روایت است که «و البیوت التی تشرع الی الجوار»[7]

نتیجه:

جهانی‌سازی گرچه دارای آثار مثبتی هم می‌باشد و نمی‌شود گفت که جهانی‌سازی با سنت کاملاً‌ در تضاد و تقابل است اما باید توجه داشت که این مسأله دارای اثرات منفی و مخربی هم است که می‌تواند در تمام عرصه‌های زندگی ما رسوخ کرده و تبعات غیر قابل جبرانی را به بار آورد لذا بر همه لازم است که اثرات منفی این پدیده‌ را بدانیم و از ورود آن به عرصه‌های زندگی از جمله معماری خانه که جزئی از فرهنگ ما را تشکیل می‌دهد جلوگیری کنیم.

منابع

1. شیرودی، مرتضی، جهانی‌سازی در عرصه فرهنگ و سیاست، زمزم هدایت، 1368.

2. آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، تهران، مرکز اسناد فرهنگی آسیا، 1357.

3. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق.

4. حر العاملی، محمد بن حسین وسائل الشیعه، بیروت، احیاء التراث العربی.

5. طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، بی‌جا، الموسسه المعارف الاسلامیه، بی‌تا.

6. نرم‌افزار،‌ دائرة‌ المعارف، بریتانیکا، سال2003.

7. بنی‌ گلستانی، محمد، سیمای جهان در عصر امام زمان، قم، انتشارات جمکران، 1385.



[1]. جها نی سازی درعرصه فرهنگ وسیاست ص9

[2] ر.ک:نرم افزار بریتا نیکا ، 2003

[3] .تعریفهاو مفهوم فرهنگ،ص71

[4]  . وسائل الشیعه، کتاب الریات، ج9/182؛ بحار، ج52/333؛ غیبت طوسی، ب2، ح61.

[5]  . وسائل الشیعه، کتاب الریات، ج9/182؛ بحار، ج52/333؛ غیبت طوسی، ب2، ح61

[6]  . بحار، ج52. 333؛ غیبت طوسی، 27، ج61

[7]  .  سیمای جهان در عصر امام زمان، ج2، ص243.

 

 



نظرات:

نام:
پست الکترونیکی:
متن یادداشت :
کد امنیتی :